Central · Act 50 of 1985

The Indira Gandhi National Open University Act, 1985

An Act to establish and incorporate an open University at the national level for the introduction and promotion of the open university and distance education systems in the educational pattern of the country and for the co-ordination and determination of standards in such systems.

Read in your languageअपनी भाषा में पढ़ें · Official source versions

Only available official source versions are shown. Language labels come from source metadata or filenames.

Hindi
Find in this text

Hindi — official source version

H1985-50.pdf.txt

इन्‍दिरादगाांधीदराष्‍टदरीयदमकु्दतदन्िश्दिन्िद्यालयदअन्धन्ियम, 1985 

(1985दकादअन्धन्ियमदसांखयाांक 50) 

[2 न्सतम्बर,द1985] 

िशेदकीदन्शक्षादव्दयिस्दथादमेंदमकु्दतदन्िश्दिन्िद्यालयदऔरदिरू-न्शक्षादपद्धन्त 

केदप्रारम्दभदऔरदसिांधिनदकेदन्लएदतथादऐसीदपद्धन्तयोंदमेंदस्दतरमािोंद 

केदसम‍दियदऔरदअिधारणदकेदन्लएदराष्‍टदरीयदस्दतरदपरद 

मकु्दतदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदस्दथापिा 

औरदन्िगमिदकेदन्लएद 

अन्धन्ियम 

 भारतदगणराज्दयदकेदछत्तीसिेंदिर्नदमेंदसांसिद्द्वारादन्िम्दिन्लन्ितदरूपदमेंदयहदअन्धन्ियन्मतदहो :—  

1. सांन्क्षप्दतद िामद औरद प्रारांभ—(1)द इसद अन्धन्ियमद काद सांन्क्षप्दतद िामद इन्‍दिराद गाांधीद राष्‍टदरीयद मुक्दतद न्िश्दिन्िद्यालयद       

अन्धन्ियम,द1985 हदै।द 

(2)दयहदउसदतारीिदकोदप्रिृत्तदहोगा,दजोदके‍रीयदसरकार,दराजपत्रदमेंदअन्धसूचिादद्वारा,दन्ियतदकरेद।द 

2. पररभार्ाएां—इसदअन्धन्ियमदमेंदऔरदइसकेदअधीिदबिाएदगएदसभीदपररन्ियमोंदमें,दजबदतकदककदसांिभनदसेदअ‍दयथादअपेन्क्षतद     

िदहो,— 

(क)द“न्िद्यादपररर्ि”्दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदन्िद्यादपररर्िद्अन्भप्रेतदहदै;द 

(ि)द“प्रब‍दधदबोर्न”दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदकादप्रब‍दधदबोर्नदअन्भप्रेतदहदै; 

(ग)द“मा‍यतादबोर्न”दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदकादमा‍दयतादबोर्नदअन्भप्रेतदहदै; 

(घ)द“महान्िद्यालय”दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादस्दथान्पतदयादचलायादगयादयादन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्िशेर्ान्धकारदप्राप्दतद

महान्िद्यालयदयादअ‍यदशैक्षन्णकदसांस्दथादअन्भप्रेतदहदै; 

(ङ)द “िरू-न्शक्षाद पद्धन्त”द सेद सांचारद केद ककसीद भीद साधि,द जैसेद प्रसारण,द िरूिशनि,द पत्राचारद पाठ्यक्रम,द न्िचारद

गोन्ष्‍टदियों,दसांपकन दकायनक्रमोंदयादऐसेदसाधिोंदमेंदसेदकक‍दहींदिोदयादअन्धकदकेदसमुच्दचयदद्वारादन्शक्षादििेेदकीदपद्धन्तदअन्भप्रेतदहदै;द 

(च)द“कमनचारी”दसेद न्िश्दिन्िद्यालयदद्वाराद न्ियुक्दतदकोईद व्दयन्क्दतदअन्भप्रेतदहदैऔरदइसकेदअ‍दतगनतद न्िश्दिन्िद्यालयद केद

न्शक्षकदऔरदअ‍दयदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदहैंद; 

(छ)द“न्ित्तदसन्मन्त”दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदन्ित्तदसन्मन्तदअन्भप्रेतदहदै; 

(ज)द ककसीदमहान्िद्यालयद केदसम्दब‍दधदमेंद“शासीद न्िकाय”दसेदऐसाद न्िकायद (उसकादचाहदेजोदिामदहो)दअन्भप्रेतदह,ैदद

न्जसदपरदमहान्िद्यालयदकेदकायनकलापदकेदप्रब‍दधदकादभारदहदैऔरदजोदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादउसदरूपदमेंदमा‍यतादप्राप्दतदहदै; 

(झ)द“योजिादबोर्न”दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदकादयोजिादबोर्नदअन्भप्रेतदहदै; 

(ञ)द“प्रािने्शकदके‍र”दसेदऐसादके‍दरदअन्भप्रेतदहदैजोदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादककसीदप्रिशेदमेंदअध्दययिदके‍दरोंदकेदकायनदकाद

सम‍दियदऔरदपयनिेक्षणदकरिेदकेदप्रयोजिदकेदन्लएदऔरदऐसेदअ‍यदकृत्योंदकादन्िष्‍टदपाििदकरिेदकेदन्लए,दजोदप्रबांधदबोर्नदद्वारादऐसेद

के‍दरदकोदप्रित्तदककएदजाएांदस्थान्पतदककयादगयादहदैयादचलयादजादरहादहैद; 

(ट)द“न्िन्ियम”दसेद इसदअन्धन्ियमदकेदअधीिदन्िश्दिन्िद्यालयदकेद ककसीदप्रान्धकरणदद्वारादबिाएदगएदऐसेद न्िन्ियमद

अन्भप्रेतदहैं,दजोदतत्दसमयदप्रिृत्तदहैंद;द 

(ि)द“न्िद्यापीि”दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदमेंदअध्दययिदकादन्िद्यापीिदअन्भप्रेतदहदै; 

(र्) “पररन्ियम”द औरद “अध्दयािेश”द सेद क्रमश:द न्िश्दिन्िद्यालयद केद तत्दसमयद प्रिृत्तद पररन्ियमद औरद अध्दयािशेदददददद

अन्भप्रेतदहैंद; 

(ढ)द“छात्र”दसेदन्िश्दिन्िद्यालयदकादकोईदछात्रदअन्भप्रेतदहैदऔरदउसकेदअ‍दतगनतदकोईदऐसादव्दयन्क्दतदभीदह,ैदन्जसिेदस्दियांद

कोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदअध्दययिदपाठ्यक्रमदकोदपूरादकरिेदकेदन्लएदिामाांककतदकरायादहदै; 

(ण)द“अध्दययिदके‍दर”दसेदऐसादके‍दरदअन्भप्रेतदहैदजोदछात्रोंदकोदऐसीदसलाहदििेे,दपरामशनदििेेदयादकोईदअ‍यदसहायताद

ििेेदकेदप्रयोजिदकेदन्लए,दजोदउिकेदद्वारादअपेन्क्षतदहो,दन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादस्दथान्पतदककयादगयादहैदयादचलायादजादरहादहदैयाद

मा‍यतादप्राप्दतदहदै; 



 2 

(त)द“न्शक्षक”दसेदआचायन,दउपाचायन,दप्राध्दयापकदऔरदऐसेदअ‍दयदव्दयन्क्दतदअन्भप्रेतदहैंदजोदन्िश्दिन्िद्यालयदमेंदन्शक्षणदििेदे

केदन्लएदयादन्िश्दिन्िद्यालयदकादकोईदपाठ्यक्रमािुसारदअध्दययिदकरिेदकेदन्लएदछात्रोंदकादमागनिशनिदकरिेदयादउ‍दहेंदसहायतादििेेद

केदन्लएदअध्दयािशेोंदद्वारादउसदरूपदमेंदपिान्भन्हतदककएदजाएांद; 

(थ)द “न्िश्दिन्िद्यालय”द सेद इसद अन्धन्ियमद केद अधीिद स्दथान्पतद इन्‍दिराद गाांधीद राष्‍टदरीयद मुक्दतद न्िश्दिन्िद्यालयदददददद

अन्भप्रेतदहदै;द 

(ि) द“कुलपन्त”दऔरद“प्रन्त-कुलपन्त”दसेदक्रमश:दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदकुलपन्तदऔरदप्रन्त-कुलपन्तदअन्भप्रेतदहैंद;द 

3.द न्िश्दिन्िद्यालयद कीद स्दथापिाद औरद न्िगमि—(1) “इन्‍दिराद गाांधीद राष्‍टदरीयद मुक्दतद न्िश्दिन्िद्यालय”द केद िामद सेद एकद

न्िश्दिन्िद्यालयदस्थान्पतदककयादजाएगाद। 

(2)दन्िश्दिन्िद्यालयदकादमुखयालयदकिल्दलीदमेंदहोगादऔरदिहदअपिीदअन्धकाररतादकेदभीतरदऐसेदअ‍यदस्दथािोंदपर,दजोदिहदिीकद

समझे,दमहान्िद्यालय,दप्रािने्शकदके‍रदऔरदअध्दययिदके‍दरदभीदस्दथान्पतदकरदसकेगादयादउ‍दहेंदचलादसकेगाद: 

1[परांतुदन्िश्दिन्िद्यालय,दकुलाध्दयक्षदकेदपूिानिुमोििदसे,दभारतदकेदबाहरदभीदअध्दययिदके‍दरदस्दथान्पतदकरदसकेगाद।] 

(3) प्रथमदकुलपन्त,दप्रथमदप्रन्तकुलपन्तयोंदऔरदप्रबांधदबोर्न,दन्िद्यादपररर्िद्औरदयोजिादबोर्नद केदप्रथमदसिस्दयोंदतथादउिदसभीद

व्दयन्क्दतयोंदकोदजोदआगेदचलकरदऐसेदअन्धकारीद यादसिस्दयदबिें,दजबदतकदिेद ऐसेदअन्धकारीद यादसिस्यदबिेद रहें,द न्मलाकरद इसकेद द्वाराद

“इन्‍दिरादगाांधीदराष्‍टदरीयदमुक्दतदन्िश्दिन्िद्यालय”दकेदिामदसेदएकदन्िगन्मतदन्िकायदगरितदककयादजातादहदै।द 

(4)दन्िश्दिन्िद्यालयदकादशाश्दित्दउत्तरान्धकारदहोगादऔरदउसकीदसामा‍दयदमुरादहोगीदतथादउक्दतदिामदसेदिहदिािदलाएगादऔरद

उसदपरदिािदलायादजाएगाद।द 

4. न्िश्दिन्िद्यालयदकेदउद्देश्दय—न्िश्दिन्िद्यालयदकेदउद्देश्दयदन्िन्भ‍दिदसाधिोंदद्वारा,दन्जिकेदअांतगनतदककसीदसांचारदप्रौद्योन्गकीदकाद

उपयोगदह,ैद न्िद्यादऔरदज्ञािदकीदअन्भिृन्द्धदऔरदप्रसारदकरिा,दजिताद केद बडेद भागद केद न्लएदउच्दचतरद न्शक्षाद केदअिसरदप्रिािदकरिा,दददददद

औरदसाधारणतयादसमुिायदकेदशैक्षन्णकदकल्दयाणदकादउ‍दियिदकरिा,दिेशदकीदन्शक्षादपद्धन्तदमेंदमुक्दतदन्िश्दिन्िद्यालयदतथादिरूदन्शक्षादपद्धन्तद

कोदप्रोत्दसान्हतदकरिादऔरदऐसीदपद्धन्तदकेदस्दतरमािोंदकादसम‍दियदऔरदअिधारणदकरिा,दहोंगेदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदअपिेदकायनकलापोंदकोद

सांचान्लतदकरिेदमेंदपहलीदअिुसूचीदमेंदन्िन्िर्िनष्‍टदटदउद्देश्दयोंदकादसम्यक्दध्दयािदरिेगाद। 

5. न्िश्दिन्िद्यालयदकीदशन्क्दतयाां—(1)दन्िश्दिन्िद्यालयदकीदन्िम्दिन्लन्ितदशन्क्दतयाांदहोंगी,दअथानत्द:— 

(i)दज्ञाि,दप्रौद्योन्गकी,दव्दयिसायदऔरदिृन्त्तयोंदकीदऐसीदशािाओंदमें,दजोदन्िश्दिन्िद्यालयदसमय-समयदपरदअिधाररतद

करे,दन्शक्षणदकीदव्दयिस्दथादकरिादतथादअिुसांधािदकेदन्लएदव्दयिस्दथादकरिाद;द 

(ii)दउपान्धयों,दन्र्प्दलोमाओं,दप्रमाणपत्रोंदऔरदककसीदअ‍यदप्रयोजिदकेदन्लए,दअध्दययिदपाठ्यक्रमोंदकीदयोजिादबिािाद

औरदउ‍दहेंदन्िन्हतदकरिाद; 

(iii)द परीक्षाएांद लेिाद औरद उिद व्दयन्क्दतयोंद को,द न्ज‍दहोंिेद पररन्ियमोंद औरद अध्दयािशेोंद द्वाराद अन्धकन्थतद रीन्तद सेद

पाठ्यक्रमािुसारदअध्दययिदककयादहदैयादअिुसांधािदककयादह,ैदउपान्धयाां,दन्र्प्दलोमें,दप्रमाणपत्रोंदयादअ‍यदन्िद्यादसांबांधीदन्िन्शष्‍टदटताएांद

यादमा‍दयताएांदप्रिािदकरिाद;दद 

(iv)दपररन्ियमोंदद्वारादअन्भकन्थतदरीन्तदसेदसम्दमान्िकदउपान्धयाांदयादअ‍दयदन्िन्शष्‍टदटताएांदप्रिािदकरिाद;द 

(v)दउसदरीन्तदकादअिधारणदकरिादन्जसमेंदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्शक्षादकायनक्रमोंदकेदसांबांधदमेंदिरूदन्शक्षादआयोन्जतदकीद

जादसकेगीद;द 

(vi)दन्शक्षणदििेेदकेदन्लएदयादशैक्षन्णकदसामग्रीदतैयारदकरिेदकेदन्लएदयादऐसेदअ‍यदशैक्षन्णकदकायनकलापोंदकादसांचालिद

करिेद केद न्लएद न्जिकेदअांतगनतदपाठ्यक्रमोंद केद न्लएदमागनिशनि,द उिकीदरूपरेिादतैयारदकरिादऔरदउिकादप्रस्दतुतीकरणदभीदह,ैदददद

औरदछात्रोंदद्वारादककएदगएदकायनदकेदमूल्दयाांकिदकेदन्लएदआचायन,दउपाचायन,दप्राध्दयापकदसेदसांबांन्धतदपिदऔरदअ‍दयदशैक्षन्णकदपिद

सांन्स्दथतदकरिादऔरदऐसेदआचायन,दउपाचायन,दप्राध्दयापकदऔरदअ‍यदशैक्षन्णकदपिोंदपरदव्दयन्क्दतयोंदकोदन्ियुक्दतदकरिाद; 

(vii)दअ‍यद न्िश्दिन्िद्यालयों,दउच्दचदन्शक्षादसांस्थाओं,दिृन्त्तकदन्िकायोंदऔरदसांगििोंद केदसाथदऐसेदप्रयोजिोंद केद न्लए,दददद

जोदन्िश्दिन्िद्यालयदआिश्दयकदसमझे,दसहयोगदकरिादऔरदउिकादसहयोगदप्राप्दतदकरिाद;दद 

(viii)दअध्दयेतािृन्त्त,दछात्रिृन्त्त,दपुरस्दकारदऔरदयोग्यतादकीदमा‍दयताद केद न्लएदऐसेदअ‍यदपाररतोन्र्कदसांन्स्दथतदकरिाद

औरदििेा,दजोदन्िश्दिन्िद्यालयदिीकदसमझेद;द 

(ix)दऐसेद प्रािने्शकद के‍दरद स्दथान्पतदकरिादऔरदबिाएदरििादजोद न्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादसमय-समयदपरदअिधाररतददद

ककएदजाएांद; 

(x)दपररन्ियमोंदमेंदअन्धकन्थतदरीन्तदसेदअध्दययिदके‍दरदस्दथान्पतदकरिा,दउ‍दहेंदबिाएदरििादयादमा‍दयतादििेाद;द 

                                                 
1द1997 केदअन्धन्ियमदसां०द32दकीदधारा 2दद्वारादअ‍दत:स्दथान्पतद। 



 3 

(xi)दन्शक्षादसामग्री,दन्जसकेदअांतगनतदकिल्दमें,दकैसेट,दटेप,दिीन्र्योदकैसेटदऔरदअ‍यदमृिदुसामग्रीदह,ैदतैयारदकरिेदकेदन्लएद

व्दयिस्दथादकरिाद; 

(xii)द अध्दयापकों,द पािद लेिकों,द मूल्दयाांककोंद औरद अ‍दयद शैक्षन्णकद कमनचाररिृ‍दिद केद न्लएद पुिश्दचयानद पाठ्यक्रम,द

कमनशालाएां,दन्िचारगोन्ष्‍टदियाांदऔरदअ‍दयदकायनक्रमदआयोन्जतदकरिादऔरदउिकादसांचालिदकरिाद;दद 

(xiii)दअ‍यदन्िश्दिन्िद्यालयों,दसांस्दथाओंदयादउच्दचतरदन्शक्षादकेदअ‍दयदस्दथािोंदसेदपरीक्षाओंदयादअध्दययिदकीदअिन्धयोंदकोद

(चाहदेपूणनत:दयादभागत:)दन्िश्दिन्िद्यालयदमेंदपरीक्षाओंदयादअध्दययिदकीदअिन्धयोंदकेदसमतुल्दयदरूपदमेंदमा‍यतादििेादऔरदककसीद

भीदसमयदऐसीदमा‍दयतादकोदिापसदलेिाद;द 

(xiv)दशैक्षन्णकदप्रौद्योन्गकीदऔरदसांबांन्धतदन्िर्योंदमेंदअिुसांधािदऔरदन्िकासदकेदन्लएदव्दयिस्दथादकरिाद;दद 

(xv)दप्रशासन्िक,दअिुसन्चिीयदऔरदअ‍दयदआिश्दयकदपिोंदकादसृजिदकरिादऔरदउिदपरदन्ियुन्क्दतयाांदकरिाद; 

(xvi)द न्िश्दिन्िद्यालयद केद प्रयोजिोंद केद न्लएदउपकृन्त,द िािदऔरदसांिािद प्राप्दतदकरिादऔरद ककसीद स्दथािरदयादजांगमद

सांपन्त्तदको,द न्जसकेदअ‍दतगनतद ‍दयासदऔरद न्ि‍यासदसांपन्त्तद हदै अर्जनतद करिा,द धारणदकरिा,द बिाएद रििादऔरद उसकाद व्दययिददद

करिाद; 

(xvii)द के‍दरीयद सरकारद केद अिुमोििद से,द चाहदे न्िश्दिन्िद्यालयद कीद सांपन्त्तद कीद प्रन्तभून्तद परद याद अ‍यथा,द

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदप्रयोजिोंदकेदन्लएदधिदउधारदलेिाद;दद 

(xviii)दसांन्ििाएांदकरिा,दउ‍दहेंदन्िष्‍टदपाकितदकरिा,दउिमेंदपररितनिदकरिादयादउ‍हेंदरद्ददकरिाद;द 

(xix)द ऐसीद िीसोंद औरद अ‍दयद प्रभारोंद कीद जोद अध्दयािशेोंद द्वाराद अन्धकन्थतद ककएद जाएांद माांगद करिाद औरद उ‍दहेंददददददददददद

प्राप्दतददकरिाद; 

(xx)दछात्रोंदऔरदसभीदप्रिगोंदकेदकमनचाररयोंदकेदबीचदअिुशासिदकीदव्दयिस्दथादकरिा,दन्ियांत्रणदकरिादऔरदउसेदबिाएद

रििादऔरदऐसेदकमनचाररयोंदकीदसेिादशतोंदको,दन्जिकेदअ‍दतगनतदउिकीदआचरणदसांन्हताएांदभीदहैं,दअन्धकन्थतदकरिाद; 

(xxi)दउच्दचतरदन्िद्यादयादअध्दययिदकीदककसीदसांस्दथादकोदऐसेदप्रयोजिोंदकेदन्लए,दजोदन्िश्दिन्िद्यालयदअिधाररतदकरे,द

मा‍दयतादििेादऔरदऐसीदमा‍दयतादकोदिापसदलेिाद;दद 

द(xxii)दसांन्ििादपरदयादअ‍यथादअभ्दयागतदआचायों,दप्रन्तन्ष्‍टदितदआचायों,दपरामर्शनयों,दअध्दयेताओं,दन्िद्वािों,दकलाकारों,द

पाठ्यक्रमदलेिकोंदऔरदऐसेदअ‍यद व्दयन्क्दतयोंदको,दजोद न्िश्दिन्िद्यालयद केदउद्देश्दयोंदकीदअन्भिृन्द्धदमेंदयोगिािदकरदसकें ,द न्ियुक्दतद

करिाद; 

(xxiii)दअ‍यदन्िश्दिन्िद्यालयों,दसांस्थाओंदयादसांगििोंदमेंदकायनरतदव्दयन्क्दतयोंदकोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्श्क्षकोंदकेदरूपदमेंद

ऐसेदन्िब‍दधिोंदऔरदशतोंदपरदजोदअध्दयािशेोंदद्वारादअन्धकन्थतदकीदजाएां,दमा‍दयतादििेाद; 

(xxiv)द न्िश्दिन्िद्यालयद केद अध्दययिद पाठ्यक्रमोंद मेंद छात्रोंद केद प्रिेशद केद न्लएद स्दतरमािद अिधाररतद करिादऔरद शतेंद

न्िन्िर्िनष्‍टदटदकरिादन्जिकेदअ‍दतगनतदपरीक्षा,दमूल्याांकिदऔरदपरीक्षणदकीदकोईदअ‍यदरीन्तदहदै;द 

(xxv)दकमनचाररयोंदकेदसाधारणदस्िास्द् दयदऔरदकल्दयाणदकीदअन्भिृन्द्धदकेदन्लएदप्रब‍दधदकरिाद;ददद 

(xxvi)दपररन्ियमोंदद्वारादअन्धकन्थतदरीन्तदसेदककसीदमहान्िद्यालयदयादककसीदप्रािने्शकदके‍दरदकोदस्दिायत्तदप्रान्स्दथन्तद

प्रिािदकरिाद; 

(xxvii)दऐसीदशतोंदकेदअधीिदरहतेदहुए,दजोदपररन्ियमोंदद्वारादअन्धकन्थतदकीदजाएां,दभारतदमेंदअथिादभारतदकेदबाहरद

ककसीदमहान्िद्यालयदकोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्िशेर्ान्धकारदििेाद: 

पर‍दतुदककसीदभीदमहान्िद्यालयदकोदऐसेदन्िशेर्ान्धकारदकुलाध्दयक्षदकेदपूिनदअिुमोििदकेदन्बिादिहींदकिएदजाएांगेद;दद 

(xxviii)दऐसेदसभीदकायनदकरिादजोदन्िन्श्दिद्यालयदकीदऐसीदसभीदयादकक‍दहींदशन्क्दतयोंदके,दजोदआिश्दयकदहैं,ददप्रयोगदसदे

आिुर्ांन्गकदहोंदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदसभीदयादकक‍दहींदउद्देश्दयोंदकेदसांप्रितनिदमेंदसहायकदहोंद। 

 (2)दतत्दसमयदप्रिृत्तदककसीदअ‍यदन्िन्धदमेंदककसीदबातदकेदहोतेदहुएदभी,दकक‍दतुदउपधाराद(1)दकेदउपबांधोंदपरदप्रन्तकूलदप्रभािदर्ालेद

न्बिाद न्िश्दिन्िद्यालयदकादयहदकतनव्दयदहोगाद ककदिहदमुक्दतद न्िश्दिन्िद्यालयदऔरदिरू-न्शक्षादपद्धन्तद केदसांिधनिद केद न्लएदऔरदऐसीदपद्धन्तददददददद

मेंदन्शक्षा,दमलू्दयाांकिदऔरदअिुसांधािदकेदस्दतरमािोंदकेदअिधारणदऔरदउ‍दहेंदबिाएदरििेदकेदन्लएदऐसेदउपायदकरेदजोदिहदिीकदसमझेदऔरदइसद

कृत्यदकेदन्िष्‍टदपाििदकरिेदकेदप्रयोजिदकेदन्लएदन्िश्दिन्िद्यालयदकोदऐसीदशन्क्दतयाांदहोंगी,दन्जिकेदअ‍दतगनतदमहान्िद्यालयोंदको,दचाहदेउ‍दहेंदउसकेद

न्िशेर्ान्धकारद किएद गएद होंद याद िहींद याद ककसीदअ‍यद न्िश्दिन्िद्यालयद याद उच्दचतरद न्शक्षाद केद सांस्थादको,द अिुिािदआबांरटतदकरिादऔरद

न्ितररतदकरिादहदै। 

 



 4 

6. अन्धकाररता—न्िश्दिन्िद्यालयदकीदअपिीदशन्क्दतयोंद केदप्रयोगदमेंद 1[अन्धकाररतादसांपूणनदभारतदपरदऔरदभारतद केदबाहरद केद

अध्दययिदके‍दरोंदपरदहोगीद।] 

 7. न्िश्दिन्िद्यालयदकादसभीदिगों,दजान्तयोंदऔरदपांथोंद केद न्लएदिुलादहोिा—(1)द न्िश्दिन्िद्यालयदसभीद न्स्दत्रयोंदऔरदपुरुर्ोंद केद

न्लएद िुलाद होगाद चाहेद िहद ककसीद भीद मूलिांश,द पांथ,द जान्तद याद िगनद केद हों,द औरद न्िश्दिन्िद्यालयद केद न्लएद उसद ककसीद व्दयन्क्दतद कोद

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्शक्षकदकेदरूपदमेंदन्ियुक्दतदककएदजािेदयादउसमेंदकोईदअ‍दयदपिदधारणदकरिेदयादन्िश्दिन्िद्यालयदमेंदछात्रदकेदरूपदमेंदप्रिेशद

प्राप्दतदकरिेदयादउसमेंदउपान्धदप्राप्दतदकरिेदयादउसकेदककसीदन्िशेर्ान्धकारदकादउपभोगदकरिेदयादप्रयोगदकरिेदकादहकिारदबिािेदकेदन्लएद

कोईदभीदधार्मनकदन्िश्दिासदयादमा‍दयतादकादमाििांर्दअपिािादउसदपरदअन्धरोन्पतदकरिादन्िन्धपूणनदिहींदहोगाद।द 

(2)दउपधाराद(1)दकीदकोईदबातदन्िश्दिन्िद्यालयदकोदन्स्दत्रयोंदयादसमाजदकेदिबुनलदिगोंदऔरदन्िन्शष्‍टदटतयादअिुसून्चतदजान्तदऔरद

अिुसून्चतद जिजान्तद केद सिस्दयोंद याद व्दयन्क्दतयोंद कोद न्ियुन्क्दतद याद प्रिेशद केद न्लएद न्िशेर्द उपबांधद करिेद सेद न्ििाररतद करिेद िालीद िहींदददददद

समझीदजाएगीद।द 

8.दकुलाध्दयक्ष—(1)दभारतदकादराष्‍टदरपन्तदन्िश्दिन्िद्यालयदकादकुलाध्दयक्षदहोगाद। 

(2)दउपधाराद(3)दऔरदउपधाराद(4)दकेदउपबांधोंदकेदअधीिदरहतेदहुएदकुलाध्दयक्षदकोदऐसेदव्दयन्क्दतदयादव्दयन्क्दतयोंदद्वारा,दन्ज‍दहेंदिहद

न्ििशेद ि,ेद न्िश्दिन्िद्यालय,द उसकेद भिि,द प्रयोगशालाओंदऔरद उपस्दकरद कादऔरद ककसीद भीद महान्िद्यालय,द प्रािने्शकद के‍दरद याद अध्दययिददददद

के‍रदका,दऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादसांचान्लतदयादलीदगईदपरीक्षा,दन्शक्षणदऔरदअ‍दयदकायनदकादभीदन्िरीक्षणदकरिेदकादतथादन्िश्दिन्िद्यालयद

केदप्रशासिदऔरदन्ित्तदसेदसांबांन्धतदककसीदमामलेदकीदबाबतदउसीदरीन्तदसेदजाांचदकरािेदकादअन्धकारदहोगाद। 

 (3)दकुलाध्दयक्षदप्रत्दयेकदिशादमेंदन्िरीक्षणदयादजाांचदकरािेदकेदअपिेदआशयदकीदसूचिादन्िश्दिन्िद्यालयदकोदिगेादऔरदन्िश्दिन्िद्यालयद

को,दऐसीदसूचिादकीदप्रान्प्दतदपर,दसूचिादकीदप्रान्प्दतदकीदतारीिदसेदतीसद कििद केदभीतरदयादऐसीदअ‍यदअिन्धद केदभीतरदजोद कुलाध्दयक्षद

अिधाररतदकरे,दकुलाध्दयक्षदकोदऐसादअभ्दयािेििदकरिेदकादअन्धकारदहोगा,दजोदिहदआिश्दयकदसमझेद।द 

(4)दन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादककएदगएदअभ्दयािेििोंदपर,दयकिदकाईदहों,दन्िचारदकरिेदकेदपश्दचात्,दकुलाध्दयक्षदऐसादन्िरीक्षणदयादजाांचद

करादसकेगादजोदउपधाराद(2)दमेंदन्िर्िनष्‍टदटदहदै।दद 

 (5)दजहाांदकुलाध्दयक्षदद्वारादकोईदन्िरीक्षणदयादजाांचदकराईदगईदहदैिहाांदन्िश्दिन्िद्यालयदएकदप्रन्तन्िन्धदन्ियुक्दतदकरिेदकादहकिारद

होगादन्जसेदऐसेदन्िरीक्षणदयादजाांचदमेंदस्दियांदउपन्स्दथतदहोिेदऔरदसुिेदजािेदकादअन्धकारदहोगाद।द 

(6)दकुलाध्दयक्षदऐसेद न्िरीक्षणदयादजाांचदकेदपररणामोंदकेदसांिभनदमें,दउिदपरदकीदजािेदिालीदकारनिाईदकेदसांबांधदमेंदसलाहदसन्हतद

अपिेदन्िचारोंदको,दजोदकुलाध्दयक्षदििेादचाह,ेदकुलपन्तदकोदसम्दबोन्धतदकरदसकेगादऔरदकुलाध्दयक्षदद्वारादककएदगएदसम्दबोधिदकीदप्रान्प्दतदपरद

कुलपन्तदप्रब‍दधदबोर्नदकोदऐसेद न्िरीक्षणदयादजाांचदकेदपररणामदऔरदकुलाध्दयक्षदकेदन्िचारदऐसीदसलाहदकेदसाथदतुरांतदसांसून्चतदकरेगादजोद

कुलाध्दयक्षदउसदपरदकीदजािेदिालीदकारनिाईदकेदसांबांधदमेंदिदे। 

 (7)दप्रब‍दधदबोर्नदकुलपन्तदकेदमाध्दयमदसेदकुलाध्दयक्षदकोदिहदकारनिाई,दयकिदकोईदहो,दसांसून्चतदकरेगादजोदऐसेदन्िरीक्षणदयादजाांचदकेद

पररणामदस्दिरूपदकरिेदकीदप्रस्दथापिादहदैयादजोदकीदगईदहदै। 

(8)दजहाांदप्रब‍दधदबोर्नद कुलाध्दयक्षदकेदसमाधािप्रिदरूपदमेंदकोईदकारनिाईदउन्चतदसमयदकेदभीतरदिहींदकरतादह,ैदिहाांद कुलाध्दयक्षद

प्रबांधदबोर्नदद्वारादकिएदगएदस्दपष्‍टदटीकरणदयादअभ्दयािेििदपरदन्िचारदकरिेदकेदपश्दचात्दऐसेदन्ििशेदजारीदकरदसकेगा,दजोदिहदिीकदसमझेदऔरद

प्रबांधदबोर्नदऐसेदन्ििशेोंदकादपालिदकरिेदकेदन्लएदआबद्धदहोगाद। 

 (9)दइसदधारादकेदपूिनगामीदउपबांधोंदपरदप्रन्तकूलदप्रभािदर्ालेदन्बिा,दकुलाध्दयक्षदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदऐसीदककसीदकायनिाहीदको,द

जोदइसदअन्धन्ियम,दपररन्ियमोंदयादअध्दयािशेोंदकेदअिुरूपदिहींदहैं,दन्लन्ितदआिशेदद्वारा,दन्िष्‍टदप्रभािदकरदसकेगा : 

पर‍दतुदऐसादआिशेदकरिेदसेदपहलेदिहदन्िश्दिन्िद्यलयदसेदइसदबातदकादकारणदिर्शनतदकरिेदकीदअपेक्षादकरेगादककदऐसादआिशेदक्दयोंद

िहींदककयादजाएदऔरदयकिदउन्चतदसमयदकेदभीतरदकोईदकारणदिर्शनतदकरदकियादजातादहदैतोदिहदउसदपरदन्िचारदकरेगाद।द 

(10)दकुलाध्दयक्षदकोदअ‍दयदऐसीदशन्क्दतयाांदहोंगीदजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्िर्िनष्‍टदटदकीदजाएांद।द 

9.दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदअन्धकारी—न्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्िम्दिन्लन्ितदअन्धकारीदहोंगेद:—द 

 (1)दकुलपन्तद; 

 (2)दप्रन्तकुलपन्तद; 

 (3)दन्ििशेकद; 

 (4)दकुलसन्चिद;द 

(5)दन्ित्तदअन्धकारीद;दऔरद 

                                                 
1द1997 केदअन्धन्ियमदसां०द32दकीदधारा 3दद्वारादप्रन्तस्दथान्पतद। 



 5 

 (6)दऐसेदअ‍दयदअन्धकारीदजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िश्दिन्िद्यालयदकेदअन्धकारीदघोन्र्तदककएदजाएांद। 

10.दकुलपन्त—(1)दकुलपन्तदकीदन्ियुन्क्दतदकुलाध्दयक्षदद्वारादऐसीदरीन्तदसेदऔरदऐसीदअिन्धदकेदन्लएदऔरदऐसीदउपलन्‍दधयोंदऔरद

सेिादकीदअ‍दयदशतोंदपरदकीदजाएांगीदजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएांद।द 

(2)द कुलपन्तद न्िश्दिन्िद्यालयदकादप्रधािदशैक्षन्णकदऔरदकायनपालकदअन्धकारीदहोगादऔरद न्िश्दिन्िद्यालयद केदकायनकलापोंदपरद

पयनिेक्षणदऔरदन्ियांत्रणदरिेगादऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदसभीदप्रान्धकरणोंदकेदन्िन्िश्दचयोंदकोदकायानन्‍दितदकरेगाद।द 

(3)दयकिदकुलपन्तदकीदयहदरायदहदैककदककसीदमामलेदमेंदतुर‍दतदकारनिाईदकरिादआिश्दयकदहदैतोदिहदककसीदऐसीदशन्क्दतदकादप्रयोगद

करदसकेगादजोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदप्रान्धकरणदकोदइसदअन्धन्ियमदद्वारादयादउसकेदअधीिदप्रित्तदहदैऔरदअपिेदद्वारादउसदमामलेदमेंदकीद

गईदकारनिाईदकीदररपोटनदउसदप्रान्धकरणदकोदिगेाद:द 

पर‍दतुदयकिदसांबांन्धतदप्रान्धकरणदकीदयहदरायदहदैककदऐसीदकारनिाईदिहींदकीदजािीदचान्हएदथीदतोदिहदकुलाध्दयक्षदकोदऐसादमामलाद

न्ििने्शतदकरदसकेगा,दन्जसकादउसदपरदन्िन्िश्दचयदअांन्तमदहोगाद:द 

पर‍दतुदयहदऔरदककदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदसेिादमेंद केद ककसीदऐसेदव्दयन्क्दतदको,दजोदकुलपन्तदद्वारादइसदउपधारादकेदअधीिदकीदगईद

कारनिाईदसेदव्दयन्थतदह,ैदयहदअन्धकारदहोगादककदन्जसदतारीिदकोदऐसीदकारनिाईदकादन्िन्िश्दचयदउसेदसांसून्चतदककयादजातादहै,दउससेदि‍दबेद

कििदकेदभीतरदिहदउसदकारनिाईदकेदन्िरुद्धदअपीलदप्रबांधदबोर्नदसेदकरेदऔरदप्रब‍दधदबोर्नदकुलपन्तदद्वारादकीदगईदकारनिाईदकीदपुन्ष्‍टदटदकरदसकेगा,द

उसेदउपाांतररतदकरदसकेगादयादउसेदउलटदसकेगाद।द 

(4)दयकिदकुलपन्तदकीदयहदरायदहैदककदककसीदप्रान्धकरणदकादन्िन्िश्दचयदइसदअन्धन्ियम,दपररन्ियमोंदयादअध्दयािशेोंदकेदउपबांधोंद

द्वारादप्रित्तदप्रान्धकरणदकीदशन्क्दतयोंदकेदपरेदहदैयादयहदककदककयादगयादकोईदन्िन्िश्दचयदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्हतदमेंदिहींदहदैतोदिहदसांबांन्धतद

प्रान्धकरणदकोदऐसेदन्िन्िश्दचयदकेदसािदकििदकेदभीतरदअपिेदन्िन्िश्दचयदकादपुिर्िनलोकिदकरिेदकेदन्लएदकहदसकेगादऔरदयकिदप्रान्धकरणद

अपिेदन्िन्िश्दचयदकादपूणनत:दयादभागत:दपुिर्िनलोकिदकरिेदसेदइ‍दकारदकरतादहदैयादसािदकििदकीदउक्दतदअिन्धदकेदभीतरदउसकेदद्वारादकोईद

न्िन्िश्दचयदिहींदककयादजातादहदैतोदमामलादकुलाध्दयक्षदकोदन्िर्िनष्‍टदटदककयादजाएगा,दन्जसकादउसदपरदन्िन्िश्दचयदअांन्तमदहोगाद:द 

पर‍दतुदसांबांन्धतदप्रान्धकरणदकादन्िन्िश्दचय,दयथान्स्दथन्त,दप्रान्धकरणदयादकुलाध्दयक्षदद्वारादइसदउपधारादकेदअधीि,दऐसेदन्िन्िश्दचयद

केदपुिर्िनलोकिदकीदअिन्धदकेदिौरािदन्िलांन्बतदरहगेाद। 

(5)द कुलपन्तदऐसीदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदऔरदऐसेदअ‍यद कृत्योंदकादपालिदकरेगा,दजोदपररन्ियमोंदयादअध्दयािशेोंदद्वाराद न्िन्हतददद

ककएदजाएांद। 

11. प्रन्तकुलपन्त—प्रत्दयेकदप्रन्तकुलपन्तदकीद न्ियुन्क्दतदऐसीदरीन्तदसेदऔरदऐसीदउपलन्‍दधयोंदतथादसेिादकीदअ‍यदशतोंदपरदकीद

जाएगीदऔरदिहदऐसीदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदतथादऐसेदकृत्योंदकादपालिदकरेगादजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांद। 

12. न्ििशेक—प्रत्दयेकदन्ििशेकदकीदन्ियुन्क्दतदऐसीदरीन्तदसेदऔरदऐसीदउपलन्‍दधयोंदतथादसेिादकीदअ‍यदशतोंदपरदकीदजाएगीदऔरद

िहदऐसीदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदतथादऐसेदकृत्योंदकादपालिदकरेगादजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांद। 

13. कुलसन्चि—(1)द प्रत्दयेकद कुलसन्चिद कीद न्ियुन्क्दतद ऐसीद रीन्तद सेद औरद ऐसीद उपलन्‍दधयोंद तथाद सेिाद कीद अ‍यद शतोंद परददददददददद

कीदजाएगी,दजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएांद।द 

(2)दप्रब‍दधदबोर्नदद्वारादसशक्दतद कुलसन्चिदकोद न्िश्दिन्िद्यालयदकीदओरदसेदकरारदकरिेदऔरदउिदपरदहस्दताक्षरदकरिेदकीदतथाद

अन्भलेिोंदकोदअन्धप्रमान्णतदकरिेदकीदशन्क्दतदहोगीद। 

(3)दप्रत्दयेकदकुलसन्चिदऐसीदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदऔरदऐसेदकृत्योंदकादपालिदकरेगा,दजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांद। 

14. न्ित्तदअन्धकारी—न्ित्तदअन्धकारीदकीदन्ियुन्क्दतदऐसीदरीन्तदसेदऔरदऐसीदउपल‍दन् धयोंदऔरदसेिादकीदशतोंदपरदकीदजाएगीद

औरदिहदऐसीदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदऔरदऐसेदकृत्योंदकादपालिदकरेगादजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांद। 

15. अ‍दयदअन्धकारी—न्िश्दिन्िद्यालयदकेदअ‍दयदअन्धकाररयोंदकीदन्ियुन्क्दतदकीदरीन्तदउिकीदउपलबन्धयाां,दशन्क्दतयाांदऔरदकतनव्दयद

पररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांगेद। 

16. न्िश्दिन्िद्यालयदकेदप्रान्धकरण—न्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्िम्दिन्लन्ितदप्रान्धकरणदहोंगदे:—द 

 (1)दप्रब‍दधदबोर्नद;द 

 (2)दन्िद्यादपररर्िद्;द 

 (3)दयोजिादबोर्नद;द 

 (4)दमा‍यतादबोर्नद; 

 (5)दअध्दययिदन्िद्यापीिद;द 

 (6)दन्ित्तदसन्मन्तद;दऔरद 



 6 

 (7)दअ‍दयदऐसेददप्रान्धकरण,दजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िश्दिन्िद्यालयदकेदप्रान्धकरणदघोन्र्तदककएदजाएांद। 

17. प्रब‍दधदबोर्न—(1)दप्रब‍धदबोर्नदन्िश्दिन्िद्यालयदकादप्रधािदकायनपालकदन्िकायदहोगाद। 

(2)द प्रब‍दधद बोर्नद काद गिि,द उसकेद सिस्दयोंद कीद पिािन्धद औरद उसकीद शन्क्दतयाांद औरद कतनव्य,द पररन्ियमोंद द्वाराद न्िन्हतददददददददददददद

ककएदददददजाएांगेद। 

18. न्िद्यादपररर्ि—्(1)द न्िद्यादपररर्िद् न्िश्दिन्िद्यालयदकीदप्रधािदशैक्षन्णकदन्िकायदहोगीदऔरदइसदअन्धन्ियम,दपररन्ियमोंद

औरदअध्दयािशेोंदकेदउपब‍दधोंदकेदअधीिदरहतेदहुए,दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदभीतरदन्िद्या,दन्शक्षा,दन्शक्षण,दमूल्दयाांकिदऔरदपरीक्षादकेदस्तरमािोंदकाद

न्ियत्रांणदऔरदसाधारणदन्िन्ियमिदकरेगीदऔरदउिकोदबिाएदरििेदकेदन्लएदउत्तरिायीदहोगीदऔरदऐसीदअ‍यदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदऔरदऐसेद

अ‍यदकृत्योंदकादपालिदकरेगीदजोदपररन्ियमोंदद्वारादउसेदप्रित्तदयादउसदपरदअन्धरोन्पतदककएदजाएांद।द 

(2)दन्िद्यादपररर्िद्कादगिि,दउसकेदसिस्दयोंदकीदपिािन्धदऔरदउसकीदशन्क्दतयाांदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएांगीद। 

19. योजिादबोर्न—(1)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदयोजिादबोर्नदकादगििदककयादजाएगा,दजोदन्िश्दिन्िद्यालयदकादप्रधािदयोजिादन्िकायद

होगादऔरद न्िश्दिन्िद्यालयद केदउद्देश्दयोंदमेंदउपिर्शनतदआधारोंदपर,द न्िश्दिन्िद्यालयद केद न्िकासदकोदमोिीटरदकरिेद केद न्लएदभीदउत्तरिायीदद

होगाद। 

(2)द योजिाद बोर्नद काद गििदऔरद उसकेद सिस्दयोंद कीद पिािन्धदऔरद उिकीदशन्क्दतयाांद तथाद कृत्यद न्िश्दिन्िद्यालयद द्वाराद न्िन्हतदददद

ककएदजाएांगेद। 

20. मा‍यतादबोर्न—(1)दमा‍यतादबोर्नदमहान्िद्यालयोंदकोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्िशेर्ान्धकारदििेेदकेदन्लएदउत्तरिायीदहोगाद। 

(2)दमा‍यतादबोर्नदकादगििदऔरदउसकीदशन्क्दतयाांदतथादकृत्यदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांगेद। 

21. अध्दययिद न्िद्यापीि—(1)दअध्दययिद न्िद्यापीिदइतिीदसांखदयादमेंदहोंगेद न्जतिीद न्िश्दिन्िद्यालयदसमय-समयदपरदअिधाररतदद

करेद। 

(2)दअध्दययिदन्िद्यापीिोंदकादगििदऔरदअ‍यदशन्क्दतयाांदऔरदकृत्यदऐसेदहोंगेदजोदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांद।द 

22. न्ित्तदसन्मन्त—न्ित्तदसन्मन्तदकादगिि,दशन्क्दतयाांदऔरदकृत्दयदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांगे । 

23. अ‍दयदप्रान्धकरण—अ‍दयदप्रान्धकरणोंदका,दजोदपररन्ियमोंदद्वाराद न्िश्दिन्िद्यालयद केदप्रान्धकरणदघोन्र्तदककएदजाएां,दगिि,द

उिकीदशन्क्दतयाांदऔरदकृत्यदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांगेद।द 

24. पररन्ियम—इसदअन्धन्ियमद केद उपब‍दधोंद केदअधीिद हुए,द पररन्ियमोंदमेंद न्िम्दिन्लन्ितदसभीदयाद कक‍दहींद न्िर्योंद केद न्लएद

उपब‍दधदककयादजादसकेगा,दअथानत्द:—द 

(क)द कुलपन्तदकीद न्ियुन्क्दतदकीद रीन्त,द उसकीद न्ियुक्दन् तदकीदअिन्ध,द उपल‍दन् धयाांदऔरदसेिाद कीदअ‍यदशतेंद तथाद

शन्क्दतयाांदऔरदकृत्य,दन्जिकादउसकेदद्वारादप्रयोगदऔरदपालिदककयादजादसकेगाद;दद 

(ि)द प्रन्तकुलपन्तयों,द न्ििशेकों,द कुलसन्चिों,द न्ित्तद अन्धकारीद औरद अ‍यद अन्धकाररयोंद कीद न्ियुन्क्दतद कीद रीन्त,द

उपलन्‍दधयाांदऔरदउिकीदसेिादकीदशतेंदतथादशन्क्दतयाांदऔरदकृत्यदन्जिकादउक्दतदअन्धकाररयोंदमेंदसेदप्रत्दयेकदकेदद्वारादप्रयोगदऔरद

पालिदककयादजादसकेगाद;द 

(ग)दप्रब‍दधदबोर्नदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदअ‍दयदप्रान्धकरणोंदकादगिि,दऐसेदप्रान्धकरणोंदकेदसिस्दयोंदकीदपिािन्धयोंदऔरद

शन्क्दतयाांदतथादकृत्यदन्जिकादप्रयोगदऔरदपालिदऐसेदप्रान्धकरणोंदद्वारादककयादजादसकेगाद;द 

(घ)दन्शक्षकोंदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदअ‍यदकमनचाररयोंदकीदन्ियुन्क्दतदउिकीदउपल‍दन् धयाांदतथादसेिादकीदअ‍यदशतेंद; 

(ङ)द न्िश्दिन्िद्यालयद केदकमनचाररयोंद केदिायिदे केद न्लएदपेंशिदयादभन्िष्‍टदयद न्िन्धदकादगििदऔरद ककसीदबीमाद स्दकीमददददद

कीदस्दथापिाद;द 

(च)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदकमनचाररयोंदकीदसेिादमेंदज्येष्‍टदितादकोदशान्सतदकरिेदिालेदन्सद्धाांतद; 

(छ)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदअन्धकारीदयादप्रान्धकरणदकीदकारनिाईदकेदन्िरुद्धदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदकमनचारीदयाद

छात्रद द्वाराद ककसीद अपीलद याद पुिर्िनलोकिद केद न्लएद ककसीद आिेििद केद सम्ब‍दधद मेंद प्रकक्रया,द न्जसकेद अ‍दतगनतद िहद समयद है,ददददद

न्जसकेदभीतरदऐसीदअपीलदयादपुिर्िनलोकिदकेदन्लएदआिेििदककयादजाएगाद; 

(ज)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदकमनचाररयोंदयादछात्रोंदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदबीचदन्ििािोंदकेदन्िपटारेदकेदन्लएदप्रकक्रयाद;द 

(झ)दमहान्िद्यालयोंदऔरदअध्दययिदके‍दरोंदकोदस्दिायत्तदप्रान्स्दथन्तदप्रिािदकरिाद;द 

(ञ)दमुक्दतदन्िश्दिन्िद्यालय,दिरू-न्शक्षादपद्धन्तदमेंदस्दतरमािोंदकादसम‍दियदऔरदअिधारणदतथादमहान्िद्यालयोंदऔरदअ‍यद

न्िश्दिन्िद्यालयदऔरदसांस्थाओंदकोदअिुिािोंदकादआबांटिदऔरदसांन्ितरणद;द 



 7 

(ट)दिेदशतेंदजो,दमहान्िद्यालयोंदकोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्िशेर्ान्धकारदिेिेदकेदन्लएदपूरीदकीदजािेदकेदन्लएदअपेन्क्षतदहैंद;द 

(ि)दसभीदअ‍दयदन्िर्यदजोदअन्धन्ियमदकेदअधीिदपररन्ियमोंदद्वारादउपबांन्धतदककएदजािेदहैंदयादककएदजाएांद। 

25. पररन्ियमदकैसेदबिाएदजाएांगे—(1)दप्रथमदपररन्ियमदिेदहैंदजोदिसूरीदअिुसूचीदमेंदउपिर्णनतदहैंद।द 

 (2)द प्रब‍दधद बोर्नद िएदऔरद अन्तररक्दतद पररन्ियमद समय-समयद परद बिाद सकेगाद याद उपधाराद (1)द मेंद न्िर्िनष्‍टदटद पररन्ियमोंद काद

सांशोधिदयादन्िरसिदकरदसकेगाद:द 

 पर‍दतुदप्रब‍दधदबोर्नदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदप्रान्धकरणदकीदप्रान्स्दथन्त,दशन्क्दतयोंदयादगििदपरदप्रभान्ितदकरिेदिालादकोईदपररन्ियमद

तबदतकदिहींदबिाएगा,दउसकादसांशोधिदिहींदकरेगा,दयादउसकादन्िरसिदिहींदकरेगादजबदतकदऐसेदप्रान्धकरणदकोदप्रस्दथान्पतदपररितनिोंदपरद

अपिीदरायदन्लन्ितदरूपदमेंदअन्भव्दयक्दतदकरिेदकादयुन्क्दतयुक्दतदअिसरदिहींदिदेकियादगयादहदैऔरदयकिदइसदप्रकारदअन्भव्दयक्दतदरायदपरदप्रब‍दधद

बोर्नदद्वारादन्िचारदिहींदककयादगयादहैद।द 

 (3)द प्रत्दयेकद िएदपररन्ियमदयाद ककसीद पररन्ियमोंद केद पररिधनिदयाद उिकेद ककसीदसांशोधिदयाद न्िरसिद केद न्लएद कुलाध्दयक्षदकाद

अिमुोििदअपने्क्षतदहोगा,दजोदउसदपरदअिुमन्तदिदेसकेगादयादअिमुन्तदरोकदसकेगादयादप्रब‍दधदबोर्नदकोदउसकेदद्वारादककएदगएदसांप्रेक्षणोंदको,द

यकिदकोईदहो,दध्दयािदमेंदरितेदहुएदपुि:न्िचारदकरिेदकेदन्लएदप्रेन्र्तदकरदसकेगाद।द 

 (4)द कोईद ियाद पररन्ियमद याद ककसीद न्िद्यमािद पररन्ियमद काद सांशोधिद याद न्िरसिद करिेद िालाद कोईद पररन्ियमद तबद तकद

न्िन्धमा‍दयदिहींदहोगादजबदतकदकुलाध्दयक्षदद्वारादउसकीदअिुमन्तदिहींदिदेिीदगईदहदै।द 

 (5)दपूिनगामीदउपधाराओंदमेंद ककसीदबातदकेदहोतेदहुएदभीद कुलाध्दयक्षदइसदअन्धन्ियमदकेदप्रारम्दभदकेदिीकदपश्दचात्दतीिदिर्नदकीद

अिन्धदकेदिौरािदिएदयादअन्तररक्दतदपररन्ियमदबिादसकेगादयादउपधाराद(1)दमेंदन्िर्िनष्‍टदटदपररन्ियमोंदकादसांशोधिदयादन्िरसिदकरदसकेगाद। 

 (6)दपूिनगामीदउपधाराओंदमेंदककसीदबातदकेदहोतेदहुएदभी,दकुलाध्दयक्षदअपिेदद्वारादन्िन्िर्िनष्‍टदटदककसीदन्िर्यदकेदसांबांधदमेंदपररन्ियमोंद

मेंदउपब‍दधदकरिेदकेदन्लएदन्िश्दिन्िद्यालयदकोदन्ििशेदिदेसकेगादऔरदयकिदप्रब‍दधदबोर्नदन्ििशेदकीदप्रान्प्दतदकेदसािदकििदकेदभीतरदऐसेदन्ििशेद

कोदकायानन्‍दितदकरिेदमेंदअसमथनदहैदतोदकुलाध्दयक्ष,दप्रब‍दधदबोर्नदद्वारादऐसेदन्ििशेदकादपालिदकरिेदमेंदअपिीदअसमनथतादकेदन्लएदसांसून्चतद

ककएदगएदकारणोंदपर,दयकिदकोईदहों,दन्िचारदकरिेदकेदपश्दचात्दपररन्ियमदबिादसकेगादयादउिकादयथोन्चतदरूपदमेंदसांशोधिदकरदसकेगाद।द 

 26. अध्दयािशे—(1)द इसदअन्धन्ियमदऔरदपररन्ियमोंद केदउपबांधोंद केदअधीिदरहतेद हुए,दअध्दयािशेोंदमेंद न्िम्दिन्लन्ितदसभीदयाद

कक‍दहींदन्िर्योंदकेदन्लएदउपबांधदककयादजादसकेगा,दअथानत्द:—द 

(क)दछात्रोंदकादप्रिेश,दपाठ्यक्रमदऔरदउसकेदन्लएदिीसों,दउपान्धयों,दन्र्प्दलोमाओं,दप्रमाणपत्रोंदऔरदअ‍यदपाठ्यक्रमोंदसेद

सांबांन्धतदअहनताएां,दअध्दयेतािृन्त्तयों,दपाररतोर्कोंदऔरदिैसीदहीदअ‍दयदबातोंदकीदमांजूरीदकेदन्लएदशतेंद;दद 

(ि)दपरीक्षाओंदकादसांचालिदन्जिकेदअ‍दतगनतदपरीक्षकोंदकेदन्िब‍दधि,दशतेंदऔरदउिकीदन्ियुन्क्दतदभीदहैंद; 

(ग)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्िशेर्ान्धकारदप्राप्दतदमहान्िद्यालयोंदऔरदसांस्थाओंदकादप्रब‍दधद; 

(घ)दकोईदअ‍यदन्िर्य,दजोदइसदअन्धन्ियमदकेदअधीिदपररन्ियमोंदयादअध्दयािशेोंदद्वारादउपब‍दधदककयादजािादह,ैदयाद

ककयादजाएद।दद 

 (2)दप्रथमदअध्दयािशेद के‍रीयदसरकारद केदपूिनदअिुमोििदसेद कुलपन्तदद्वारादबिाएदजाएांगेदऔरदइसदप्रकारदबिाएदगएदअध्दयािशेद

पररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदरीन्तदसेदप्रब‍दधदबोर्नदद्वारादककसीदभीदसमयदसांशोन्धत,दन्िरन्सतदयादपररिर्तनतदककएदजादसकें गेद।दद 

 27. न्िन्ियम—न्िश्दिन्िद्यालयदकेदप्रान्धकरणदस्दियांदअपिेदऔरदअपिेदद्वारादन्ियुक्दतदकीदगईदसन्मन्तयोंदकेदकायनदसांचालिदकेदन्लए,द

न्जसकादइसदअन्धन्ियम,दपररन्ियमोंदयादअध्दयािशेोंदद्वारादउपब‍दधदिहींदककयादगयादह,ै पररन्ियमोंदद्वाराद न्िन्हतदरीन्तदसेदऐसेद न्िन्ियमद

बिादसकें गे,दजोदइसदअन्धन्ियम,दपररन्ियमोंदऔरदअध्दयािशेोंदसेदसांगतदहैंद। 

28. िार्र्नकद ररपोटन—(1)द न्िश्दिन्िद्यालयद कीद िार्र्नकद ररपोटनद प्रब‍दधद बोर्नद केद न्ििशेोंद केद अधीिद तैयारद कीद जाएगीद न्जसकेद

अ‍दतगनतदअ‍दयदन्िर्योंदकेदसाथ,दन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादउसकेदउद्देश्दयोंदकीदपूर्तनदकीदिशादमेंदककएदगएदउपायदहोंगेद। 

(2)दइसदप्रकारदतैयारदकीदगईदिार्र्नकदररपोटनदकुलाध्दयक्षदकोदऐसीदतारीिदकोदयादउसकेदपूिनदप्रस्दतुतदकीदजाएगीदजोदपररन्ियमोंद

द्वारादन्िन्हतदकीदजाएद। 

(3)द उपधाराद (1)द केद अधीिद तैयारद कीद गईद िार्र्नकद ररपोटनद कीद एकद प्रन्तद के‍दरीयद सरकारद कोद भीद प्रस्दतुतद कीद जाएगी,ददददददददददददददद

जोदयथाशीघ्रदउसेदसांसिद्केदिोिोंदसििोंदकेदसमक्षदरििाएगीद।द 

29. िार्र्नकदलिेदेआकि—(1)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदिार्र्नकदलेिेदऔरदतुलिपत्रदप्रब‍दधदबोर्नदकेदन्ििशेोंदकेदअधीिदतैयारदककएदजाएांगेद

औरदभारतदकेदन्ियांत्रक-महालेिापरीक्षकदद्वारादयादऐसेदव्यन्क्दतदयादव्दयन्क्दतयोंदद्वारादजोदिहदइसदन्िन्मत्तदप्रान्धकृतदकरे,दप्रत्दयेकदिर्नदमेंदकमद

सेदकमदएकदबारदऔरदप‍दरहदमासदसेदअिन्धकदकेदअ‍दतरालोंदपरदउिकीदलेिादपरीक्षादकीदजाएगीद।द 

(2)दलेिाओंदकीदएकदप्रन्तदउिदपरदलेिादपरीक्षादररपोटनदसन्हतदप्रब‍दधदबोर्नदकेदसांप्रेक्षणोंदकेदसाथ,दयकिदकोईदहों,दकुलाध्दयक्षदकोद

प्रस्दतुतदकीदजाएगीद।द 



 8 

(3)दिार्र्नकदलेिाओंदपरदकुलाध्दयक्षदद्वारादककएदगएदसांप्रेक्षणदप्रब‍दधदबोर्नदकेदध्यािदमेंदलाएदजाएांगेदऔरदऐसेदसांप्रेक्षणोंदपरदप्रब‍दधद

बोर्नदकेदन्िचारदयकिदकोईदहोंदकुलाध्दयक्षदकोदप्रस्दतुतदककएदजाएांगेद।द 

(4)दकुलाध्दयक्षदकोदप्रस्दतुतदककएदगएदरूपदमेंदलेिादपरीक्षादकीदररपोटनदकेदसाथदलेिाओंदकीदएकदप्रन्तदके‍दरीयदसरकारदकोदभीदप्रस्दतुतद

कीदजाएगीदजोदयथाशीघ्रदउसेदसांसिद्केदिोिोंदसििोंदकेदसमक्षदरििाएगीद।द 

(5)दपरीन्क्षतदिार्र्नकदलेिेदसांसिद्केदिोिोंदसििोंदकेदसमक्षदरिेदजािेदकेदपश्दचात्दभारतदकेदराजपत्रदमेंदप्रकान्शतदककएदजाएांगेद। 

30.दकमनचाररयोंदकीदसेिादकीदशतें—(1)दन्िश्दिन्िद्यालयदकादप्रत्येकदकमनचारीदन्लन्ितदसांन्ििादकेदअधीिदन्ियुक्दतदककयादजाएगाद

औरदऐसीदसांन्ििादइसदअन्धन्ियम,दपररन्ियमोंदऔरदअध्दयािशेोंदकेदउपब‍दधोंदसेदअसांगतदिहींदहोगीद। 

(2)दउपधाराद(1)दमेंदन्िर्िनष्‍टदटदसांन्ििादन्िश्दिन्िद्यालयदमेंदरिीदजाएगीदऔरदउसकीदएकदप्रन्तदसांबांन्धतदकमनचारीदकोदिीदजाएगीद। 

31. माध्दयस्दथमद्अन्धकरण—(1)दन्िश्दिन्िद्यालयदऔरदककसीदकमनचारीदकेदबीचदधाराद30दमेंदन्िर्िनष्‍टदटदन्ियोजिदकीदककसीदसांन्ििाद

सेदपैिादहोिेदिालादकोईदन्ििािदककसीदभीदपक्षकारदकेदअिुरोधदपर,दमाध्दयस्दथम्दअन्धकरणदकोदन्ििने्शतदककयादजाएगादन्जसमेंदप्रब‍दधदबोर्नद

द्वाराद िामन्िर्िनष्‍टदटद एकदसिस्दय,द सांबांन्धतदकमनचारीद द्वाराद िामन्िर्िनष्‍टदटद एकदसिस्दयदऔरद कुलाध्दयक्षद द्वाराद िामन्िर्िनष्‍टदटद ककएदजािेद िालाद

अन्धन्िणानयकदहोगाद।दद 

(2)दप्रत्दयेकदऐसादन्ििशेदमाध्दयस्दथमद्अन्धन्िमय,द1940 (1940दका 2) केदअथनदमेंदइसदधारादकेदन्िबांधिोंदपरदमाध्दयस्दथम्दकेदन्लएद

न्ििेििदसमझादजाएगादऔरदउसदअन्धन्ियमदकेदसभीदउपब‍दध,दउसकीदधाराद2दकोदछोडकरदतद्िुसारदलागूदहोंगेद।द 

(3)दमाध्दयस्दथम्दअन्धकरणदकेदकायनदकोदन्िन्ियन्मतदकरिेदकेदन्लएदप्रकक्रयादपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएगीद। 

(4)दमाध्दयस्दथम्दअन्धकरणदकाद न्िन्िश्दचयदअांन्तमदहोगादऔरदपक्षकारोंदपरदआबद्धकरदहोगादतथादअन्धकरणदद्वाराद न्िन्िन्श्दचतद

मामलोंदकेदसांबांधदमेंदकोईदिािदककसीद‍दयायालयदमेंदिहींदहोगाद। 

32. भन्िष्‍टदयदऔरदपेंशिदन्िन्धयाां—(1)दन्िश्दिन्िद्यालयदअपिेदकमनचाररयोंदकेदिायिदेकेदन्लएदऐसीदरीन्तदसेदऔरदऐसीदशतोंदकेद

अधीिदरहतेद हुएदजोदपररन्ियमोंदद्वाराद न्िन्हतदकीदजाएां,दऐसीदभन्िष्‍टदयदयादपेंशिद न्िन्धयोंदकादगििदकरेगादयादऐसीदबीमाद स्दकीमोंदकीद

व्दयिस्दथादकरेगादजोदिहदिीकदसमझेद।द 

 (2)दजहाांदऐसीदभन्िष्‍टदयदयादपेंशिदन्िन्धदकादइसदप्रकारदगििदककयादगयादह,ैदिहाांद के‍दरीयदसरकारदयहदघोन्र्तदकरदसकेगीदककद

भन्िष्‍टदयदन्िन्धदअन्धन्ियम,द1925 (1925 काद19)दकेदउपब‍दधदऐसीदन्िन्धदकोदइसदप्रकारदलागूदहोंगेदमािोदिहदसरकारीदभन्िष्‍टदयदन्िन्धदहोद।द 

33. न्िश्दिन्िद्यालयदकेदप्रान्धकरणोंदऔरदन्िकायोंदकेदगििदकेदबारेदमेंद न्ििाि—यकिदयहदप्रश्दिदउितादहदै ककदक्दयादकोईदव्दयन्क्दतद

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदप्रान्धकरणदयादअ‍दयदन्िकायदकेदसिस्दयदकेदरूपदमेंदसम्दयक्दरूपदसेदन्ििानन्चतदयादन्ियुक्दतदककयादगयादहैदयादउसकाद

सिस्दयदहोिेदकादहकिारदहदैतोदिहदन्िर्यदकुलाध्दयक्षदकोदन्ििने्शतदककयादजाएगा,दन्जसकादउसदपरदन्िन्िश्दचयदअांन्तमदहोगाद। 

34. आकन्स्दमकद ररन्क्दतयोंदकादभरादजािा—न्िश्दिन्िद्यालयद केद ककसीदप्रान्धकरणदयादअ‍दयद न्िकायद (पििेदसिस्दयोंद दसेद न्भ‍दि)द

सिस्योंदमेंदसभीदआकन्स्दमकदररन्क्दतयाांदयथाशीघ्रदसुन्िधािुसारदऐसेदव्दयन्क्दतदयादन्िकायदद्वारादभरीदजाएांगीदन्जसिेदउसदसिस्दयदकोदन्जसकाद

स्दथािदररक्दतदहुआदह,ैदन्ियुक्दत, न्ििानन्चतदयादसहयोन्जतदककयादथादऔरदआकन्स्दमकदररन्क्दतदमेंदन्ियुक्दत,दन्ििानन्चतदयादसहयोन्जतदव्दयन्क्दतद

ऐसेद प्रान्धकरणदयाद न्िकायदकादसिस्दयदउसदअिन्शष्‍टदटदअिन्धद केद न्लएदहोगा,द न्जसकेदिौरािदिहद व्दयन्क्दतद न्जसकाद स्दथािदिहदभरतादह,ैदद

सिस्दयदरहताद।द 

35.द न्िश्दिन्िद्यालयद के प्रान्धकरणों याद न्िकायोंद कीद कायनिान्हयोंद काद ररन्क्दतयोंद केद कारणद अन्िन्धमा‍यद िदददददददददददददददददददद

होिा—न्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदप्रान्धकरणदयादअ‍दयदन्िकायदकीदकायनिान्हयाांदउसकेदसिस्दयोंदमेंदकोईदररन्क्दतदयादररन्क्दतयाांदहोिेदकेदकारणद

अन्िन्धमा‍यदिहींदहोंगीद।द 

 36. सद्भावपिूनकदकीदगईदकारनिाईदकेदन्लएदसांरक्षण—कोईदभीदिािदयादअ‍दयदन्िन्धकदकायनिाहीदककसीदऐसीदबातदकेदबारेदमेंदजोद

इसदअन्धन्ियमदयादपररन्ियमोंदयादअध्दयािशेोंद केदउपब‍दधोंदमेंदसेद ककसीद केदअिुसरणदमेंदसद्भावपूिनकदकीदगईदह,ैदयादकीदजािेद केद न्लएद
आशन्यतदहदैन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदअन्धकारीदयादकमनचारीदकेदन्िरुद्धदिहींदहोंगीद।द 

 37. न्िश्दिन्िद्यालयद केदअन्भलिेदकोदसान्बतदकरिदेकाद ढांग—भारतीयदसाक्ष्दयदअन्धन्ियम,द1872 (1872 का 1)दयादतत्दसमयद

प्रिृत्तदककसीदअ‍दयदन्िन्धदमेंदककसीदबातदकेदहोतेदहुएदभीदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदप्रान्धकरणदयादसन्मन्तदकीदककसीदरसीि,दआिेिि,दसूचिा,द

आिशे,दकायनिाही,दसांकल्दपदयादअ‍दयदिस्दतािेजदकीदजोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदक‍दजेदमेंदहैंदयादन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादसम्दयक्दरूपदसेदरिेदगएदककसीद

रन्जस्दटरदकीदककसीदप्रन्िन्ष्‍टदटदकीदप्रन्तन्लन्पदइसदप्रकारदपिान्भन्हतदकुलसन्चिदद्वारादप्रमान्णतदकीदजािेदपर,दउसदिशादमेंदन्जसमेंदउसकीदमूलद

प्रन्तदपेशदकीदजािेदपरदसाक्ष्दयदमेंदग्राह्यदहोती,दउसमेंदन्िन्िर्िनष्‍टदटदमामलोंदऔरदसांव्दयिहारोंदकेदसाक्ष्दयदकेदरूपदमेंदग्रहणदकीदजाएगीद।द 

 38. करििाइयोंदकोदिरूदकरिदेकीदशन्क्दत—यकिदइसदअन्धन्ियमदकेदउपब‍दधोंदकोदप्रभािीदकरिेदमेंदकोईदकरििाईदउत्दप‍दिदहोतीदहदै

तोदके‍दरीयदसरकारदभारतदकेदराजपत्रदमेंदप्रकान्शतदआिशेदद्वारादऐसेदउपब‍दधदकरदसकेगी,दजोदइसदअन्धन्ियमदकेदउपबिधोंदसेदअसांगतदिदहोंद

औरदजोदउसदकरििाईदकोदिरूदकरिेदकेदन्लएदउसेदआिश्दयकदयादसमीचीिदप्रतीतदहोंद:द 

पर‍तुदइसदधारादकेदअधीिदकोईदऐसादआिशेदइसदअन्धन्ियमदकेदप्रारांभदसेदतीिदिर्नदकेदअिसािदकेदपश्दचात्दिहींदककयादजाएगाद। 



 9 

39. सांक्रमणकालीिदउपबांध—इसदअन्धन्ियमदऔरदपररन्ियमोंदमेंदककसीदबातदकेदहोतेदहुएदभी,—द 

(क)द प्रथमद कुलपन्त,द प्रथमद कुलसन्चिद औरद प्रथमद न्ित्तद अन्धकारी,द कुलाध्दयक्षद द्वाराद न्ियुक्दतद ककएद जाएांगेद औरदददददददददद

िेदपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्िर्िनष्‍टदटदसेिादकेदन्िब‍दधिोंदऔरदशतोंदसेदशान्सतदहोंगेद: 

पर‍दतुदप्रथमदकुलपन्तदपररन्ियमोंदमेंदन्िन्िर्िनष्‍टदटदरीन्तदसेदिसूरीदअिन्धदकेदन्लएदन्ियुन्क्दतदकेदन्लएदपात्रदहोगाद; 

(ि)दप्रथमदप्रब‍दधदबोर्नदमेंदप‍दरहदसेदअिन्धकदइतिेदसिस्दयदहोंगे,दजोदकुलाध्दयक्षदद्वारादिामन्िर्िनष्‍टदटदककएदजाएांगेदऔरददददद

िेदतीिदिर्नदकीदअिन्धदकेदन्लएदपिदधारणदकरेंगेद;द 

(ग)द(i)दप्रथमदयोजिादबोर्नदमेंदिसदसेदअिन्धकदइतिेदसिस्दयदहोंगे,दजोदकुलाध्दयक्षदद्वारादिामन्िर्िनष्‍टदटदककएदजाएांगेदऔरद

िेदतीिदिर्नदकीदअिन्धदकेदन्लएदपिदधारणदकरेंगेद; 

(ii)दयोजिादबोर्नदइसदअन्धन्ियमदद्वारादउसेदप्रित्तदशन्क्दतयोंदऔरदकृत्योंदकेदअन्तररक्दतदन्िद्यादपररर्िद्कीदशन्क्दतयोंदकाद

प्रयोगदतबदतकदकरेगादजबदतकदककदइसदअन्धन्ियमदऔरदपररन्ियमोंदकेदउपब‍दधोंदकेदअधीिदन्िद्यादपररर्िद्कादगििदिहींदककयाद

जातादहदैऔरदउिदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदकरतेदहुएदयोजिादबोर्नदऐसेदसिस्दयोंदकोदसहयोन्जतदकरदसकेगा,दजोदिहदन्िन्िन्श्दचतदकरेद। 

 40. पररन्ियमों,दअध्दयािशेोंदऔरदन्िन्ियमोंदकादराजपत्रदमेंदप्रकान्शतदककयादजािादऔरदसांसिद्केदसमक्षदरिादजािा—(1)दइसद

अन्धन्ियमदकेदअधीिदबिायादगयादप्रत्दयेकदपररन्ियम,दअध्दयािशेदयादन्िन्ियमदराजपत्रदमेंदप्रकान्शतदककयादजाएगाद।द 

 (2)दइसदअन्धन्ियमदकेदअधीिदबिायादगयादप्रत्दयेकदपररन्ियम,दअध्दयािशेदयादन्िन्ियमदबिाएदजािेदकेदपश्दचात्,दयथाशीघ्रदसांसिद्

केदप्रत्दयेकदसििदकेदसमक्ष,दजबदिहदसत्रदमेंदहो,दकुलदतीसदकििदकीदअिन्धदकेदन्लएदरिादजाएगाद।दयहदअिन्धदएकदसत्रदमेंदअथिादिोदयाद

अन्धकदआिुक्रन्मकदसत्रोंदमेंदपूरीदहोदसकेगीद।दयकिदउसदसत्रदकेदयादपूिोक्दतदआिुक्रन्मकदसत्रोंदकेदिीकदबािदकेदसत्रदकेदअिसािदकेदपूिनदिोिोंद

सििदउसदपररन्ियम,दअध्दयािशेदयादन्िन्ियमदमेंदकोईदपररितनिदकरिेदकेदन्लए,दसहमतदहोदजाएां,दतोदतत्दपश्दचात्दिहदऐसेदपररिर्तनतदरूपदमेंद

हीदप्रभािीदहोगाद।दयकिदउक्दतदअिसािदकेदपूिनदिोिोंदसििदसहमतदहोदजाएांदककदिहदपररन्ियम,दअध्दयािशेदयादन्िन्ियमदिहींदबिायादजािाद

चान्हएदतोदतत्दपश्दचातद्िहदन्िष्‍टदप्रभािदहोदजाएगाद।दकक‍तुदपररन्ियम,दअध्दयािशेदयादन्िन्ियमदकेदऐसदेपररिर्तनतदयादन्िष्‍टदप्रभािदहोिेदसेदउसकेद

अधीिदपहलेदकीदगईदककसीदबातदकीदन्िन्धमा‍दयतादपरदप्रन्तकूलदप्रभािदिहींदपडेगाद। 



 10 

पहलीदअिुसूची 

(धाराद4 िने्िए) 

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदउद्दशे्दय 

1. न्िश्दिन्िद्यालयद िशेद केद न्िकासदमेंद रचिात्दमकदभून्मकाद न्िभािेद केद न्लए,दजोद िशेदकीदसमृद्धदपरांपराओंदपरदआधाररतद हो,ददद

भारतद कीद जिताद कीद सांस्कृन्तद औरद उसकेद माििीयद साधिोंद कीद उ‍दिन्तद औरद अन्भिृन्द्धद केद न्लएद न्शक्षा,द अिुसांधाि,द प्रन्शक्षणद औरद

न्िस्दतारण,दकेदमाध्दयमदसेदप्रयासदकरेगाद।दइिदउद्देश्दयोंदकीदप्रान्प्दतदकेदन्लएदिहद:— 

(क)दन्ियोजिदकीदआिश्दयकताओंदसेदसांबांन्धतदतथादिशेदकीदअथनव्दयिस्दथादके,दउसकेदप्राकृन्तकदऔरदमाििीयदसाधिोंदकेद

आधारदपर,दन्िमानणदकेद न्लएदआिश्दयकदउपान्ध,दप्रमाणपत्रदऔरदन्र्प्दलोमादपाठ्यक्रमोंदकोदप्रोत्सान्हतदकरेगादऔरदउ‍दहेंद न्िन्िधद

प्रकारदकादबिाएगाद; 

(ि)दजितादकेदबडेदभागोंदऔरदन्िन्शष्‍टदटतयादसुन्िधादरन्हतदसमूहोंदकोदजैसेदिेदसमूहदजोदिरूस्दथदऔरदग्रामीणदक्षेत्रोंदमेंदरहद

रहदेहैं,दन्जिकेदअ‍दतगनतदश्रमजीिीदजिता,दघरेलूदमन्हलाएांदऔरदअ‍दयदऐसेदव्दयस्दकदहैं,दजोदन्िन्भ‍दिदक्षेत्रोंदमेंदअध्दययिदकेदमाध्दयमदसेद

ज्ञािदबढािेदऔरदअर्जनतदकरिेदकीदइच्दछादरितेदहैंदउच्दचतरदन्शक्षादतकदउिकीदपहुांचदकेदन्लएदउपब‍दधदकरेगाद;द 

(ग)दशीघ्रतादसेदन्िकन्सतदऔरदपररिर्तनतदहोिेदिालेदसमाजदमेंदज्ञािदकेदअजनिदकादसांिधनिदकरेगादऔरदमाििदप्रयासदकेद

सभीदक्षेत्रोंदमेंदििदपररितनि,दअिुसांधाि,दिोजदकेदसांिभनदमेंदज्ञाि,दप्रन्शक्षणदऔरदकुशलतादबढािेदकेदन्लएदलगातारदअिसरदप्रस्दतुतद

करिेदकेदन्लएदप्रयासदकरेगाद;द 

(घ)दज्ञािदकेदिएदक्षेत्रोंदमेंदन्िद्यादकीदअन्भिृन्द्धदकरिेदऔरदउसेदन्िन्शष्‍टदटतयादप्रोत्सान्हतदकरिेदकीदिनृ्ष्‍टदटदसेदन्िद्यादकेद

तरीकोंदऔरदगन्त,दपाठ्यक्रमोंदकेदन्मश्रण,दिामाांकिदकीदपात्रता,दप्रिेशदकीदआयु,दपरीक्षाओंदकेदसांचालिदऔरदकायनक्रमोंदकेदप्रितनिद

केदसांबांधदमेंदलचीलीदऔरदमुक्दतदन्िश्दिन्िद्यालयदस्दतरदकीदन्शक्षादकीदििदपद्धन्तदकेदन्लए,दउपब‍दधदकरेगाद;द 

(ङ)दऔपचाररकदपद्धन्तदकीदअिुपूरकदअिौपचाररकदप्रणालीदकादउपब‍दधदकरकेदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादन्िकन्सतद

ककएदगएदपािोंदऔरदअ‍दयदमृिसुामग्रीदकादन्िस्दतृतदरूपदसेदउपयोगदकरकेदगण्दयतादकेदअ‍दतरणदकोदऔरदअध्दयापिदकमनचाररिृ‍दिदकेद

न्िन्ियमदकोदप्रोत्सान्हतदकरकेदभारतदमेंदशैक्षन्णकदपद्धन्तदकेदसुधारदकेदन्लएदयोगिािदिगेाद;ददद 

(च)दिशेदकीद न्िन्भ‍दिदकलाओं,द न्शल्दपोंदऔरद कुशलताओंदमें,दउिकीदक्दिान्लटीदमेंदसुधारदकरकेदऔरदजिताद केद न्लएद

उिकीदउपल‍दधतादमेंदिृन्द्धदकरकेदन्शक्षादऔरदप्रन्शक्षणदकेदन्लएदउपब‍दधदकरेगाद;द 

(छ)दऐसेदकायनकलापोंदयादसांस्दथाओंदकेदन्लएदअपेन्क्षतदन्शक्षकोंदकेदप्रन्शक्षणदकेदन्लएदउपब‍दधदयादप्रबांधदकरेगाद; 

(ज)दअध्दययिदकेदयथोन्चतदस्दिातकोत्तरदपाठ्यक्रमोंदकेदन्लएदउपबांधदकरेगादऔरदअिुसांधािदकोदबढािादिेगाद;द 

(झ)दअपिेदछात्रोंदकेदन्लएदपरामशनदऔरदमागनिशनिदकेदन्लएदउपब‍दधदकरेगाद;दऔर 

(ञ)द अपिीद िीन्तयोंदऔरदकायनक्रमोंद केद माध्दयमदसेद राष्‍टदरीयद एकतादऔरदमाििद व्दयन्क्दतत्दिद केद समन्‍दितद न्िकासदमेंदददद

िृन्द्धदकरेगाद। 

2.दन्िश्दिन्िद्यालयदिरूदऔरदअिुितीदन्शक्षादकेदन्िन्िधदमाध्दयमोंदसेदउक्दतदउद्देश्दयोंदकीदपूर्तनदकेदन्लएदप्रयासदकरेगादऔरदउच्दचतरद

न्शक्षाद केद न्िद्यमािद न्िश्दिन्िद्यालयोंदऔरद सांस्दथाओंद केद सहयोगद सेद कृत्यद करेगादऔरद ििीितमद िैज्ञान्िकद ज्ञािद कादऔरद िईद शैक्षन्णकद

प्रौद्योन्गकीदका,दऐसीदउच्दचदक्दिान्लटीदकीदन्शक्षादििेेदकेदन्लएदजोदसमकालीिदआिश्दयकताओंदकेदअिुरूपदहों,दपूणनदउपयोगदकरेगाद। ददद 

द 

द 

द 

  

 

 

 

 

 

 

 

 



 11 

िसूरीदअिुसचूी 

(धाराद24 िने्िए) 

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदपररन्ियमद 

1.दकुलपन्त— 

 (1)दकुलपन्तदन्िश्दिन्िद्यालयदकादपूणनकान्लकदिैतन्िकदअन्धकारीदहोगाद। 

 (2)दकुलपन्तदकीदन्ियुन्क्दतदिांर्द(3)दकेदअधीिदगरितदसन्मन्तदद्वारादन्सिाररशदककएदगएदकमदसेदकमदतीिदव्यन्क्दतयोंदकेदपैिलदमेंदसेद

(िामोंदकीदव्दयिस्दथादिणनक्रमदकेदअिुसारदहोगी)दकुलाध्दयक्षदद्वारादकीदजाएगीद:द 

 पर‍दतुदयकिदकुलाध्दयक्षदइसदप्रकारदन्सिाररशदककएदगएदव्दयन्क्दतयोंदमेंदसेदककसीदकादअिुमोििदिहींदकरतादहैदतोदिहदिईदन्सिाररशद

करिेदकेदन्लएदकहदसकेगाद।द 

 (3)दिांर्द (2)द मेंद न्िर्िनष्‍टदटद सन्मन्तदमेंद तीिद सिस्दयद होंगे,द न्जिमेंद सेद िोद प्रब‍दधद बोर्नद द्वाराद िामन्िर्िनष्‍टदटद ककएदजाएांगेदऔरद एकद

कुलाध्दयक्षदद्वारादिामन्िर्िनष्‍टदटदककयादजाएगादतथादकुलाध्दयक्षदद्वारादिामन्िर्िनष्‍टदटदव्दयन्क्दतदसन्मन्तदकादसांयोजकदहोगा :द 

 पर‍दतुदकोईदऐसाद व्दयन्क्दत,दजोद न्िश्दिन्िद्यालयदयाद ककसीदसहबद्धदमहान्िद्यालयदकादकमनचारीदहदैयाद न्िश्दिन्िद्यालयद केद ककसीद

प्रान्धकरणदकादसिस्यदह,ैदसन्मन्तदकादसिस्दयदहोिेदकेदन्लएदिामन्िर्िनष्‍टदटदिहींदककयादजाएगाद।द 

 (4)दकुलपन्तदउसदतारीिदसे,दन्जसकोदिहदअपिादपिदग्रहणदकरतादह,ैदपाांचदिर्नदकीदअिन्धदकेदन्लएदयादजबदतकदककदिहदपैंसिदिर्नद

कीदआयुदप्राप्दतदिहींदकरदलेतादह,ैदजोदभीदपूिनतरदहो,दपिदधारणदकरेगादऔरदिहदपुिर्िनयुन्क्दतदकादपात्रदिहींदहोगाद: 

 पर‍दतुदकुलाध्दयक्षदककसीदकुलपन्तदसेदउसकीदअिन्धदकेदपयनिन्सतदहोदजािेदकेदपश्दचात्दऐसीदअिन्धदकेदन्लए,दजोदएकदिर्नदकीदकुलद

अिन्धदसेदअन्धकदिदहो,दजोदउसकेदद्वारादन्िन्िर्िनष्‍टदटदकीदजाए,दपिदपरदबिेदरहिेदकीदअपेक्षादकरदसकेगाद।द 

 (5)दकुलपन्तदकीदउपलन्‍धयाांदऔरदसेिादकीदअ‍दयदशतेंदन्िम्दिन्लन्ितदहोंगीद:— 

 (i)दकुलपन्तदकोद3,000दरुपएदप्रन्तमासदिेतिदकियादजाएगादऔरदिहदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदकारदकादमुफ्तदउपयोगदकरिेद

केदन्लएदऔरदअपिीदपूणनदपिािन्धदकेदिौरािदन्बिादककरायादकिएदसुसज्दन् जतदन्ििासदस्दथािदकादहकिारदहोगादतथादऐसेदन्ििासद

स्दथािदकोदबिाएदरििेदकेदबारेदमेंदस्दियांदकुपलन्तदकोदकोईदप्रभारदिहींदिेिादहोगाद। 

 (ii)द उक्दतद उपिण्दर्द (i)द मेंद न्िन्िर्िनष्‍टदटद िेतिद केद अन्तररक्दतद कुलपन्तद ऐसेद अ‍यद भत्तोंद काद हकिारद होगाद जोद

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदकमनचाररयोंदकोदसमय-समयदपरदअिुज्ञेयदहैंद। 

 (iii)दकुलपन्तदऐसीदसेिाांतदप्रसुन्िधाओंदऔरदभत्तोंदका,दजोदप्रब‍दधदबोर्नदद्वारादकुलाध्दयक्षदकेदअिुमोििदसेददसमय-समयद

परदन्ियतदककएदजाएां,दहकिारदहोगाद:द 

 पर‍दतुद जहाांद न्िश्दिन्िद्यालयद याद ककसीद महन्िद्यालयद काद याद ककसीद अ‍यद न्िश्दिन्िद्यालयद काद याद ऐसेद अ‍यद

न्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादचलाईदजािेदिालीदयादउससेदसहबद्धदककसीदसांस्थादकादकोईदकमनचारीदकुलपन्तदन्ियुक्दतदककयादजातादहदैिहाांद

उसेदऐसीदभन्िष्‍टदयदन्िन्धदमें,दन्जसकादिहदसिस्दयदह,ैदअन्भिायदकरतेदरहिेदकेदन्लएदअिुज्ञातदककयादजादसकेगादऔरदन्िश्दिन्िद्यालयद

भन्िष्‍टदयदन्िन्धदमेंदऐसेदव्दयन्क्दतदकेदिातेदमेंदउसीदिरदसेदअन्भिायदकरेगादन्जससेदऐसादव्दयन्क्दतदकुलपन्तदकेदरूपदमेंदअपिीदन्ियनु्क्दतदकेद

िीकदपूिनदअन्भिायदकरदरहादथा :द 

 पर‍दतुदयहदऔरदककदजहाांदऐसादकमनचारीदककसीदपेंशिदस्दकीमदकादसिस्दयदरहादह,ैदिहाांदन्िश्दिन्िद्यालयदऐसीदस्दकीमदमेंद

आिश्दयकदअन्भिायदकरेगाद। 

 (iv)दकुलपन्तदऐसीदिरोंदपरदजोदप्रब‍दधदबोर्नदद्वारादन्ियतदकीदजाएांदयात्रादभते्तदकादहकिारदहोगाद।द 

 (v)दकुलपन्तदअपिीदसकक्रयदसेिादकीदअिन्धदकेदग्दयारहिेंदभागदतकदपूरेदिेतिदपरदछुट्टीदपािेदकादहकारदहोगाद। 

 (vi)दउपिांर्द(v)दमेंदन्िर्िनष्‍टदटदछुट्टीदकेदअन्तररक्दतदकुलपन्तदसेिादकेदप्रत्दयेकदपूणनदिर्नदप्रत्दयेकदपूणनदिर्नदकेदन्लएदबीसदकििद

प्रन्तदिर्नदकीदिरदसेदअधन-िेतिदछुट्टीद केद न्लएदहकिारदहोगादऔरदअधन-िेतिदछुट्टीदकादन्चककत्दसीयदप्रमाणपत्रदपरदपूरेदिेतिदपरद

पररिर्तनतदछुट्टीदकेदरूपदमेंदउपभोगदककयादजादसकेगाद। 

 (6)दयकिदकुलपन्तदकादपिदमृत्दयु,दत्दयागपत्रदकेदकारणदयादअ‍दयथादररक्दतदहोदजातादहैदयादिहदअपिेदकतनव्दयोंदकादपालिदकरिेदमेंद

िराबद स्दिास्द् दयदयाद ककसीदअ‍यदकारणदसेदअसमथनद हदै तोद ज्येष्‍टदितमदप्रन्तकुलपन्तद कुलपन्तद केद कृत्दयोंदकाद न्ििनहिदकरेगादऔरदयकिदकोईददददद

प्रन्तकुलपन्तदिहींदहदैतोद न्िश्दिन्िद्यालयदकादज्दयेष्‍टदितमद न्ििशेकदतबदतकद कुलपन्तद केदकतनव्दयोंदकाद न्ििनहिदकरेगादजबदतक,दयथान्स्दथन्त,ददद

ियादकुलपन्तदपिदग्रहणदिहींदकरदलेतादहदैयादितनमािदकुलपन्तदअपिेदपिदकेदकतनव्दयदिहींदसांभालदलेतादहदै।द 

   

  



 12 

2.दकुलपन्तदकीदशन्क्दतयाांदऔरदकृत्दय— 

 (1)दकुलपन्तदप्रबांधदबोर्न,दन्िद्यादपररर्ि,्दयोजिादबोर्नदऔरदन्ित्तदसन्मन्तदकादपििेदअध्दयक्षदहोगाद। 

 (2)दकुलपन्तदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदअ‍दयदप्रान्धकरणदयादअ‍यदन्िकायदकेदककसीदअन्धिेशिदमेंदउपन्स्दथतदहोिेदऔरदबोलिेदकाद

हकिारदहोगादकक‍तुदिहदतबदतकदजबदतकदिहदऐसेदप्रान्धकरणदयादन्िकायदकादसिस्दयदिहींदह,ैदउसमेंदमतिािदकरिेदकादहकिारदिहींदहोगाद। 

 (3)दयहदििेिादकुलपन्तदकादकतनव्दयदहोगादककदइसदअन्धन्ियम,दपररन्ियमों,दअध्दयािशेोंदऔरदन्िन्ियमोंदकादसम्दयक्दरूपदसेदपालिद

ककयादजाएदऔरदऐसादपालिदसुन्िन्श्दचतदकरिेदकेदन्लएदआिश्दयकदसभीदशन्क्दतयाांदउसेदप्राप्दतदहोंगीद।द 

 (4)द कुलपन्तद न्िश्दिन्िद्यालयद केद कायनकलापोंद परद न्ियांत्रणद काद प्रयोगद करेगाद औरद न्िश्दिन्िद्यालयद केद सभीद प्रान्धकरणोंद केद

न्िन्िश्दचयोंदकोदप्रभािीदकरेगाद। 

 (5)दकुलपन्तदकोदन्िश्दिन्िद्यालयदमेंदउन्चतदअिुशासिदबिाएदरििेदकेदन्लएदआिश्यकदसभीदशन्क्दतयाांदहोंगी,दऔरदिहदऐसीदकोईद

शन्क्दतयाांदऐसेदककसीदव्यन्क्दतदयादव्यन्क्दतयोंदकोदप्रत्दयायोन्जतदकरदसकेगादजोदिहदिीकदसमझेद। 

द (6) कुलपन्तद न्िश्दिन्िद्यालयद केद ककसीद अन्धकारीद कोद छुट्टीद मांजूरद करिेद न्लएद सशक्दतद होगाद औरद िहद ऐसेद अन्धकारीद कीद

अिुपन्स्दथन्तदकेदिौरािदउसकेदकृत्योंदकेदन्ििनहिदकेदन्लएदआिश्दयकदप्रबांधदकरेगाद। 

 (7) कुलपन्तद न्िश्दिन्िद्यालयद केद ककसीद कमनचारीद कोद न्ियमोंद केद अिुसारद छुट्टीद मांजूरद करेगाद औरद यकिद िहद ऐसाद चाहदे तोद

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदिसूरेदअन्धकारीदकोदअपिीदऐसीदशन्क्दतयाांदप्रत्यायोन्जतदकरेगाद। 

 (8)दकुलपन्तदकोदप्रबांधदबोर्न,दन्िद्यादपररर्िद्औरदन्ित्तदसन्मन्तदकेदअन्धिेशिदबुलािेदयादबुलिािेदकीदशन्क्दतदहोगीद। 

 (9)दकुलपन्तदकोदन्िम्दिन्लन्ितदअन्तररक्दतदशन्क्दतयाांदहोंगीद:— 

 (i)द ऐसेदआचायों,द उपाचायों,द प्राध्दयापकोंदऔरदअ‍दयद न्शक्षकोंद तथादशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिद को,द जोदआिश्दयकद हो,ददद

प्रबांधदबोर्नदकेदपूिनदअिुमोििदसेदन्ियुक्दतदकरिाद;द 

 (ii)द पाठ्यक्रमद लेिकों,द आलेिकों,द परामशनिाताओं,द कायनक्रमकों,द कलाकारोंद औरद ऐसेद अ‍यद व्दयन्क्दतयोंद को,ददददददददददददद

जोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदकुशलदकायनकरणदकेदन्लएदआिश्दयकदसमझेदजाएां,दन्ियुक्दतदकरिाद; 

 (iii)द ऐसीद अिन्धद केद न्लए,द जोद एकद समयद मेंद छहद मासद सेद अन्धकद िहींद होगी,द अपेन्क्षतद व्दयन्क्दतयोंद कीद जोद

न्िश्दिन्िद्यालयदकेदकृत्योंदकेददन्लएदआिश्दयकदसमझेदजाएांदलघुदअिन्धदकेदन्लएदन्ियुन्क्दतदकरिाद;द 

 (iv)दन्िन्भ‍दिदस्दथािोंदपर,दजोदसमय-समयदपरदअपेन्क्षतदहों,दप्रािने्शकदऔरदअध्दययिदके‍दरदस्दथान्पतदकरिेदकेदन्लएदऔरद

उ‍दहेंदचलािेदकेदन्लएदव्दयिस्दथादकरिादऔरदऐसीदशन्क्दतयाांदजोदउिकेदिक्षदकायनकरणदकेदन्लएदआिश्दयकदहों,दककसीदकमनचारीदकोद

प्रत्दयायोन्जतदकरिाद;द 

3. प्रन्तकुलपन्त— 

 (1)दप्रत्येकदप्रन्तकुलपन्त,दकुलपन्तदकीदन्सिाररशदपरदप्रबांधदबोर्नदद्वारादन्ियुक्दतदककयादजाएगाद: 

 पर‍दतुदजहाांदकुलपन्तदकीदकोईदन्सिाररशदप्रबांधदबोर्नदद्वारादस्दिीकारदिहींदकीदजातीदहैदिहाांदमामलादकुलाध्दयक्षदकोदन्ििने्शतदककयाद

जाएगादजोदयादतोदकुलपन्तदद्वारादन्सिाररशदककएदगएदव्दयन्क्दतदकोदन्ियुक्दतदकरदसकेगादयादकुलपन्तदसेदअिुरोधदकरदसकेगादककदिहदप्रबांधद

बोर्नदद्वारादन्िचारदकेदन्लएदककसीदिसूरेदव्दयन्क्दतदकीदन्सिाररशदकरेद: 

 पर‍दतुदयहदऔरद ककदप्रबांधदबोर्न,द कुलपन्तदकीद न्सिाररशदपरद ककसीदआचायनदकोदआचायनद केदरूपदमेंदअपिेद कृत्योंद केदअन्तररक्दतद

प्रन्तकुलपन्तदकेदकृत्योंदकादपालिदकरिेदकेदन्लएदन्ियुक्दतदकरदसकेगाद।द 

 (2)दप्रन्तकुलपन्तदकीदपिािन्धदिहदहोगीदजोदप्रबांधदबोर्नदद्वारादन्िन्िन्श्दचतदकीदजाएदकक‍दतुदिहदककसीदभीदिशादमेंदतीिदिर्नदसेदयाद

जबदतकदककदकुलपन्तदकीदपिािन्धदकादअिसािदिहींदहोतादह,ैदजोदभीदपूिनतरदहो,दअन्धकदिहींदहोगीदऔरदिहदपुर्िनयुन्क्दतदकादपात्रदहोगाद: 

 पर‍दतुदप्रन्तकुलपन्तदपैंसिदिर्नदकीदआयुदप्राप्दतदकरदलेिेदपरदसेिादसेदन्ििृत्तदहोदजाएगाद:द 

 पर‍दतुदयहदऔरदककदप्रन्तकुलपन्त,दपररन्ियमद1 केदिांर्द(6)दकेदअधीिदकुलपन्तदकेदकृत्योंदकादपालिदकरतेदसमय,दप्रन्तकुलपन्तदकेद

रूपदमेंदअपिीदपिािन्धदकादपयनिसािदहोदजािेदपरदभी,दयथान्स्दथन्त,दजबदतकदककदियादकुलपन्तदपिदग्रहणदिहींदकरदलेतादह,ैदयादजबदतकदककद

ितनमािदकुलपन्तदअपिेदपिदकेदकतनव्दयोंदकोदसांभालदिहींदलेतादह,ैदपिदपरदबिादरहगेाद। 

 (3)द(क)दप्रन्तकुलपन्तदकादिेति,द2,750दरुपएदप्रन्तमासदहोगादऔरदयकिदकोईदआचायन,दउसदरूपदमेंदअपिेद कृत्योंदकेदअन्तररक्दतद

प्रन्तकुलपन्तद केद कृत्योंद काद पालिद करिेद केद न्लएद न्ियुक्दतद ककयाद जाताद हदै तोद िहद अपिेद मूलद पिद काद िेतिद धि, 500द रुपएद प्रन्तमासददददददद

न्िशेर्दिेति,दजोदभीदकमदहो,दप्राप्दतदकरेगाद। 

 (ि)दप्रत्दयेकदप्रन्तकुलपन्तदअपिीदपूणनदपिािन्धदकेदिौरािदन्बिादककरायादकिएदसुसज्दन् जतदन्ििास-स्दथािदकादहकिारदहोगादऔरदद

ऐसेदन्ििास-स्दथािदकोदबिाएदरििदेकेदबारेदमेंदस्दियांदप्रन्तकुलपन्तदकोदकोईदप्रभारदिहींदििेादहोगाद। 



 13 

 (ग)दउक्दतदिांर्द (क)दमेंद न्िन्िर्िनष्‍टदटदिेतिदकेदअन्तररक्दतदप्रन्तकुलपन्तदऐसेदअ‍यदभत्तोंदकादहकिारदहोगा,दजोद न्िश्दिन्िद्यालयदकेद

कमनचाररयोंदकोदसमय-समयदपरदअिुज्ञेयदहोंद। 

 (घ)दप्रत्दयेकदप्रन्तकुलपन्तदऐसीदसेिाांतदप्रसुन्िधाओंदकादहकिारदहोगा,दजोदप्रबांधदबोर्नदद्वारादसमय-समयदपरदन्ियतदकीदजाएांद। 

 (ङ)द प्रन्तकुलपन्तद न्िश्दिन्िद्यालयद कीद अन्भिायीद भन्िष्‍टदयद न्िन्धद मेंद अपिीद पिािन्धद कीद समान्प्दतद तकद अन्भिायद करिेद कादददद

हकिारदहोगाद: 

 पर‍दतुदजहाांद न्िश्दिन्िद्यालयदयादककसीदमहान्िद्यालयदयादककसीदन्िश्दिन्िद्यालयदयादऐसेदअ‍यदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादचलाईदजाद

रहीदयादउससेदसहबद्धदककसीदसांस्दथादकादकोईदकमनचारीदप्रन्तकुलपन्तदकेदरूपदमेंदन्ियुक्दतदककयादजातादहदैिहाांदिहदउसीदसेिान्ििृन्त्तदप्रसुन्िधाद

स्दकीमदद्वारा,द न्जसकादिहदप्रन्तकुलपन्तदकेदरूपदमेंदअपिीद न्ियुन्क्दतद केदपूिनदहकिारदथा,दजबदतकदिहदउसदपिदपरदधारणान्धकारदबिाएद

रितादह,ैदशान्सतदहोतादरहगेा,दकक‍दतुदइसदउपिांर्दकेदअधीिदसाधारणदभन्िष्‍टदयदन्िन्धदमेंदअन्भिायदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदअन्भिायीदभन्िष्‍टदयद

न्िन्धदमेंदअन्भिायदकेदप्रयोजिदकेदन्लएदिेतिदप्रन्तकुलपन्तदकेदरूपदमेंदउसकेदद्वारादन्लयादगयादिेतिदहोगाद। 

 (च)दप्रत्दयेकदप्रन्तकुलपन्तदऐसेदन्िर्योंदकेदसांबांधदमेंदजोदकुलपन्तदद्वारादइसदन्िन्मत्तदसमय-समयदपरदन्िन्िर्िनष्‍टदटदककएदजाएांदकुलपन्तद

कीदसहायतादकरेगादऔरदऐसीदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदऔरदऐसेदकृत्योंदकादपालिदभीदकरेगादजोदउसेदकुलपन्तदद्वारादप्रत्दयायोन्जतदककएदजाएांद। 

4.दन्ििशेक— 

 (1)दप्रत्दयेकदन्ििशेक,— 

  (i)दऐसेदअभ्दयथीदकीदिशादमें,दजोदपहलेदसेदहीदन्िश्दिन्िद्यालयदकादन्शक्षकदह,ैदकुलपन्तदकी,दऔर 

 (ii)दऐसेदअभ्दयथीदकीदिशादमें,दजोदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदबाहरदसेदन्ियुक्दतदककयादजातादह,ैदइसदप्रयोजिदकेदन्लएदगरितद

चयिदसन्मन्तदकी, 

न्सिाररशदपरदप्रबांधदबोर्नदद्वारादन्ियुक्दतदककयादजाएगाद।द 

 (2)दप्रत्दयेकदन्ििशेकदन्िश्दिन्िद्यालयदकादपूणनकान्लकदिैतन्िकदअन्धकारीदहोगाद: 

 पर‍दतुदन्ििशेकोंदमेंदसेदएक,दन्शक्षकोंदकेदप्रशासन्िकदकायनकलापोंदकादभारसाधकदहोगाद। 

 (3)दन्ििशेकदकीदउपल‍दन् धयाांदऔरदसेिादकीदअ‍यदशतेंदअध्दयािशेोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएांगीद: 

 पर‍दतुदन्ििशेकदसािदिर्नददकीदआयुदप्राप्दतदकरदलेिेदपरदसेिान्ििृत्तदहोदजाएगाद। 

 (4)दन्ििशेकदऐसीदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदऔरदकृत्योंदकादपालिदकरेगादजोदअध्दयािशेोंदद्वारादन्िन्हतदककएदजाएांद। 

5. कुलसन्चि— 

 (1)दप्रत्दयेकदकुलसन्चिदइसदप्रयोजिदकेदन्लएदगरितदचयिदसन्मन्तदकीदन्सिाररशदपर,दप्रबांधदबोर्नद द्वारादन्ियुक्दतदककयादजाएगाद

औरदिहदन्िश्दिन्िद्यालयदकादपूणनकान्लकदिैतन्िकदअन्धकारीदहोगाद।द 

 (2)दकुलसन्चिदकीदउपलन्‍दधयाांदऔरदसेिादकीदअ‍दयदशतेंदअध्दयािशेोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएांगी : 

 पर‍दतुदकुलसन्चिदसािदिर्नदकीदआयुदप्राप्दतदकरदलेिेदपरदसेिान्ििृत्तदहोदजाएगा । 

 (3)द प्रबांधद बोर्नद द्वाराद पिान्भन्हतद कुलसन्चिदकोद ऐसेद कमनचाररयोंद केद न्िरुद्ध,द न्शक्षकोंदऔरदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिद केद अ‍यद

सिस्योंदकादअपिजनिदकरतेदहुए,दजोदप्रबांधदबोर्नदद्वारादआिशेदद्वारादन्िन्िर्िनष्‍टदटदककएदजाएां,दअिुशासन्िकदकारनिाईदकरिेदकीदशन्क्दतदहोगीद।द 

 (4)दिांर्द(3)दकेदअिुसरणदमेंद कुलसन्चिदकेदककसीदआिशेद केदन्िरुद्धदअपीलदप्रबांधदबोर्नदद्वारादइसदप्रकारदपिान्भन्हतदककएदगएद

ककसीदअन्धकारीदकोदहोगीद। 

 (5)दउिदमामलोंदमेंदजहाांदककसीदजाांचदसेदयहदप्रकटदहोतादहदैककदकुलसन्चिदकीदशन्क्दतयोंदकेदबाहरदकादकोईदिण्दर्दअपेन्क्षतदहदैतोद

कुलसन्चिदजाांचदकेदपूरादहोिेदपरदकुलपन्तदकोदररपोटनदअपिीदन्सिाररशोंदकेदसाथदऐसीदकारनिाईदकेदन्लएदिेगा,दजोदकुलपन्तदिीकदसमझेद: 

 पर‍दतुदकुलपन्तदकेदकोईदशान्स्दतदअन्धरोन्पतदकरिेदिालेदककसीदआिशेदकेदन्िरुद्धदअपीलदप्रबांधदबोर्नदकोदहोगीद। 

 (6)दऐसादकुलसन्चिदजोदप्रब‍दधदबोर्नदद्वारादअन्भन्हतदककयादजातादहदै:—द 

  (i)दप्रब‍दधदबोर्नदकादसन्चिदहोगाद;द 

  (ii)दन्िद्यादपररर्िद्कादसिस्दयदसन्चिदहोगाद;द 

  (iii)दयोजिादबोर्नदकादसिस्दयदसन्चिदहोगाद। 

 (7)दइसदप्रकारदपिान्भन्हतदकुलसन्चि—द 



 14 

 (क)दअन्भलेिों,दसामा‍दयदमुरादऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदऐसीदअ‍दयदसांपन्त्तदका,दजोदप्रब‍दधदबोर्नदउसकेदभारसाधिदमेंद

सुपुिनदकरे,दअन्भरक्षकदहोगाद।द 

 (ि)दप्रब‍दधदबोर्न,दन्िद्यादपररर्िद्औरदयोजिादबोर्नदऔरदउिदप्रान्धकरणोंदद्वारादन्ियुक्दतदकीदगईदसन्मन्तयोंदकोदसूचिाएांद

जारीदकरेगादऔरदउिकेदअन्धिेशिदबुलाएगाद। 

 (ग)द प्रब‍दधद बोर्न,द न्िद्याद पररर्िद् औरद योजिाद बोर्नदऔरद प्रान्धकरणोंद द्वाराद न्ियुक्दतद सन्मन्तयोंद केद अन्धिेशिोंद काद

कायनिृत्तदरिेगाद।द 

 (घ)दप्रब‍दधदबोर्न,दन्िद्यादपररर्िद्औरदयोजिादबोर्नदकीदशासकीयदकायनिान्हयोंदऔरदपत्र-व्दयिहारदकादसांचालिदकरेगाद।द 

 (ङ)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदप्रान्धकरणोंदकेदअन्धिेशिोंदकेदकायनदकीदसूचीदकीदप्रन्त,दजैसेदहीदिहदजारीदकीदजाएदऔरदऐसदेद

अन्धिेशिोंदकादकायनिृत्तदकुलाध्दयक्षदकोदिगेाद।द 

 (च)द न्िश्दिन्िद्यालयद द्वाराद याद उसकेद न्िरुद्धद िािोंद याद कायनिान्हयोंद मेंद न्िश्दिन्िद्यालयद काद प्रन्तन्िन्धत्दिद करेगा,द

मुखदतारिामोंदपरदहस्दताक्षरदकरेगा,दअन्भकथिोंदकादसत्दयापिदकरेगादऔरदइसदप्रयोजिद केद न्लएदअपिादप्रन्तन्िन्धदप्रन्तन्ियुक्दतददद

करेगाद।द 

 (छ)दऐसेदअ‍दयद कृत्योंदकादपालिदकरेगादजोदपररन्ियमों,दअध्दयािशेोंदयाद न्िन्ियमोंदमेंद न्िन्िर्िनष्‍टदटद ककएदजाएांदअथिाद

न्जिकीदप्रब‍दधदबोर्नदयादकुलपन्तदद्वारादसमय-समयदपरदअपेक्षादकीदजाएद। 

6. न्ित्तदअन्धकारी— 

 (1)दन्ित्तदअन्धकारीदइसदप्रयोजिदकेदन्लएदगरितदचयिदसन्मन्तदकीदन्सिाररशदपर,दप्रबांधदबोर्नदद्वारादन्ियुक्दतदककयादजाएगादऔरद

िहदन्िश्दिन्िद्यालयदकादपूणनकान्लकदिैतन्िकदअन्धकारीदहोगादऔरदकुलपन्तदकेदन्ियांत्रणदकेदअधीिदकायनदकरेगाद।ददद 

 (2)दन्ित्तदअन्धकारीदकीदउपलन्‍दधयाांदऔरदसेिादकीदअ‍दयदशतेंदअध्दयािशेोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएांगी :द 

 पर‍दतुदन्ित्तदअन्धकारीदसािदिर्नदकीदआयुदप्राप्दतदकरदलेिेदपरदसेिान्ििृत्तदहोदजाएगा । 

 (3)दजबदन्ित्तदअन्धकारीदकादपिदररक्दतदहदैयादजबदन्ित्तदअन्धकारी,दन्ित्तदअन्धकारीदकेदरूपदमेंदअपिेदकतनव्दयोंदकादपालिदकरिेदमेंद

िराबद स्दिास्द् दय,दअिुपन्स्दथन्तदयादअ‍यद ककसीदकारणदसेदअसमथनद हदै तबदउसकेद कृत्योंदकाद पालिदऐसेद व्दयन्क्दतदद्वाराद ककयादजाएगाद न्जसेद

कुलपन्तदइसदप्रयोजिदकेदन्लएदन्ियुक्दतदकरेद।द 

 (4)दन्ित्तदअन्धकारी— 

 (क)द न्िश्दिन्िद्यालयद कीद न्िन्धयोंद काद साधारणद पयनिेक्षणद करेगाद औरद उसकीद न्ित्तीयद िीन्तयोंद केद सांबांधद मेंद उसेदददद

सलाहदिेगाद;द 

 (ि)दऐसेदअ‍दयदन्ित्तीयदकृत्दयोंदकादपालिदकरेगादजोदउसेदप्रब‍दधदबोर्नदद्वारादसौंपेदजाएांदयादजोदपररन्ियमोंदयादअध्दयािशेोंद

द्वारादन्िन्हतदककएदजाएांद: 

 पर‍दतुद न्ित्तद अन्धकारीद एकद लािद रुपएद सेद अन्धकद काद कोईद व्दययद याद न्िन्िधािद प्रब‍दधद बोर्नद केद पूिनद अिुमोििद केद न्बिाददददददददददद

िहींदकरेगाद।द 

(5)दकुलपन्तदऔरदप्रब‍दधदबोर्नदकेदन्ियांत्रणदकेदअधीिदरहतेदहुएदन्ित्तदअन्धकारी— 

 (क)द न्िश्दिन्िद्यालयद केद उद्देश्दयोंद मेंद सेद ककसीद कीद पूर्तनद केद न्लएद न्िश्दिन्िद्यालयद कीद सांपन्त्तद औरद न्िन्िधािोंद को,ददददद

न्जसकेदअ‍दतगनतद‍दयासदऔरदस्दथािरदसांपन्त्तदह,ैदधारणदकरेगादऔरदउसकादप्रब‍दधदकरेगाद;द 

 (ि)दयहदसुन्िन्श्दचतदकरेगादककदन्ित्तदसन्मन्तदद्वारादएकदिर्नदकेदन्लएदन्ियतदआितीदऔरदअिाितीदव्दययदकीदसीमाओंदसदे

अन्धकदव्दययदिहींदककयादजाएदऔरदसभीदधिदकादव्दययदउसीदप्रयोजिदकेदन्लएदककयादजाएदन्जसकेदन्लएदिहदमांजूरदयादआबांरटतद

ककयादगयादथाद;द 

 (ग)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदिार्र्नकदलेिादऔरदबजटदतैयारदककएदजािेदकेदन्लएदऔरद न्ित्तदसन्मन्तदद्वारादउिदपरदन्िचारद

ककएदजािेदकेदपश्दचात्दउिकोदप्रब‍दधदबोर्नदकोदप्रस्दतुतदकरिेदकेदन्लएदउत्तरिायीदहोगाद;द 

 (घ)दिकिदऔरदबैंकदअन्तशेर्ोंदऔरदन्िन्िधािोंदपरदबराबरदिजरदरिेगाद;द 

 (ङ)दआमििीदकेदसांग्रहणदकीदप्रगन्तदपरदिजरदरिेगादऔरदसांग्रहणदकरिेदकेदन्लएदकामदमेंदलाएदजािेदिालेदतरीकोंदकेद

न्िर्यदमेंदसलाहदिगेाद;द 

 (च)द यहद सुन्िन्श्दचतद करेगाद ककद न्िश्दिन्िद्यालयद कीद सम्दपन्त्तद केद रन्जस्दटरद उन्चतद रूपद सेद बिाएद रिेद जाएांद तथाद

न्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादचलाएदजािेदिालेदसभीदअ‍यदकायानलयोंद के,द न्जिकेदअ‍दतगनतदप्रािने्शकदके‍दर,दअध्दययिदके‍र,दऔरदअ‍दयद

सांस्दथाएांदभीदहैं,दउपस्दकरोंदतथादिपिेदयोग्दयदअ‍यदसामग्रीदकेदस्दटाकदकीदजाांचदकीदजाएद;द 



 15 

 (छ)द ककसीदअप्रान्धकृतद व्दययदयाद अ‍दयद न्ित्तीयदअन्ियन्मतताओंदकीदओरद कुलपन्तदकाद ध्दयािदआकर्र्नतदकरेगादऔरद

व्दयन्तक्रमीदव्दयन्क्दतयोंदकेदन्िरुद्धदउन्चतदकारनिाईदकादसुझािदिेगाद;द 

 (ज)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदकायानलयदसेद न्जसकेदअांतगनतदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादचलाएदजािेदिालेदप्रािेन्शकदके‍दर,द

अध्दययिदके‍दरदऔरदअ‍यदसांस्दथाएांदहैंदऐसीदजािकारीदयादररपोटनदमाांगेगा,दजोदिहदअपिेदकृत्योंदकेदपालिदकेदन्लएदआिश्दयकदसमझेद।द 

 (6)द न्ित्तदअन्धकारीदकीद याद प्रब‍दधदबोर्नद द्वाराद इसद न्िन्मत्तदसम्दयक्दरूपदसेद प्रान्धकृतद व्दयन्क्दतद याद व्दयन्क्दतयोंदकीदकोईद रसीि,द

न्िश्दिन्िद्यालयदकोदधिदकेदसांिायदकेदन्लएदपयानप्दतदउ‍दमोचिदहोगीद। 

7. प्रब‍दधदबोर्नदकीदशन्क्दतयाांदऔरदकृत्य— 

 (1)द प्रब‍दधदबोर्नदकोद न्िश्दिन्िद्यालयदकीदआमििीदऔरदसांपन्त्तद केदप्रशासिदऔरदप्रब‍दधद केदतथाद न्िश्दिन्िद्यालयद केदसभीदऐसेद

प्रशासन्िकदकायनकलापोंदके,दन्जिकेदन्लएदअ‍दयथादउपब‍दधदिहींदककयादगयादह,ैदसांचालिदकीदशन्क्दतदहोगीद। 

 (2)द अन्धन्ियम,द पररन्ियमोंदऔरदअध्दयािशेोंद केद उपब‍दधोंद केद अधीिद रहतेद हुएद प्रब‍दधद बोर्नद कोद पररन्ियमोंद केद अधीिद उसमेंद

न्िन्हतदअ‍यदशन्क्दतयोंदकेदअन्तररक्दतदन्िम्दिन्लन्ितददशन्क्दतयाांदहोंगी,दअथानत्द:— 

 (क)दअध्दयापिदतथादअ‍यदशैक्षन्णकदपिोंदकादसृजिदकरिादऔरदन्िश्दिन्िद्यालयोंदद्वारादन्ियोन्जतदआचायों,दउपाचायों,द

प्राध्दयापकोंदऔरदअ‍दयदन्शक्षकोंदतथादशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदकृत्यदऔरदसेिादकीदशतोंदकोदपररन्िश्दन् चतदकरिाद; 

 (ि)दन्शक्षकोंदऔरदअ‍यदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदन्लएदअहनताएांदन्िन्हतदकरिाद; 

 (ग)दऐसेदआचायों,दउपाचायों,दप्राध्दयापकोंदऔरदअ‍यदन्शक्षकोंदऔरदशकै्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकी,दजोदआिश्दयकदहोंदइसद

प्रयोजिदकेदन्लएदगरितदचयिदसन्मन्तदकीदन्सिाररशदपर,दन्ियुन्क्दतदकादअिुमोििदकरिाद;द 

 (घ)दशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकीदअस्दथायीदररन्क्दतयोंदपरदन्ियुन्क्दतयोंदकादअिुमोििदकरिाद; 

 (ङ)दशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकीदअस्दथायीदररन्क्दतयोंदपरदन्ियुन्क्दतयोंदकीदरीन्तदन्िन्िर्िनष्‍टदटदकरिाद; 

 (च)दअभ्दयागतदआचायों,दप्रन्तन्ष्‍टदितदआचायों,दअध्दयेताओं,दकलाकारोंदऔरदलेिकोंदकीदन्ियुन्क्दतदकेदन्लएदउपब‍धदकरिाद

औरदऐसीदन्ियुन्क्दतयोंदकेदन्िब‍दधिोंदऔरदशतोंदकोदअिधाररतदकरिाद;द 

 (छ)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्ित्त,दलेिाओं,दन्िन्िधािों,दसांपन्त्तदऔरदसभीदअ‍यदमामलोंदकादप्रब‍दधदऔरदन्िन्ियमिदकरिाद

औरदऐसेदअन्भकतानओंदकोदन्ियुक्दतदकरिा,दजोदउपयुक्दतदसमझेदजाएांद; 

 (ज)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदधिदको,दन्जसकेदअांतगनतदकोईदअिुपयोन्जतदआयदह,ैदऐसेदस्दटाकों,दन्िन्धयों,दशेयरोंदयाद

प्रन्तभून्तयोंद मेंद न्िन्िन्हतद करिाद जोद िहद िीकद समझेद याद भारतद मेंद स्दथािरद सांपन्त्तद केद क्रयद मेंद न्िन्िन्हतद करिाद न्जसमेंद ऐसदे

न्िन्िधािोंदमेंदसमय-समयदपरदउसीदप्रकारदपररितनिदकरिेदकीदशन्क्दतदभीदहैंदपर‍दतुद इसदिण्दर्द केदअधीिदकोईदकारनिाईद न्ित्तद

सन्मन्तदसेदपरामशनदककएदन्बिादिहींदकीदजाएगीद; 

 (झ)दन्ित्तदसन्मन्तदकीदन्सिाररशोंदकोदध्दयािदमेंदरििेदकेदपश्दचातद्प्रशासन्िक,दअिुसन्चिीयदऔरदअ‍यदआिश्दयकदपिोंद

कादसृजिदकरिादऔरदउिदपरदन्ियुन्क्दतदकीदरीन्तदन्िन्िर्िनष्‍टदटदकरिाद;दद 

 (ञ)द कमनचाररयोंद मेंद पररन्ियमोंद औरद अध्दयािशेोंद केद अिुसारद अिुशासिद काद न्िन्ियमिद करिाद औरद उसकादददददददददद

पालिदकरािाद; 

  (ट)दन्िश्दिन्िद्यालयदकीदओरदसेदककसीदस्दथािरदयादजांगमदसांपन्त्तदकादअांतरणदकरिादयादअ‍दतरणदस्दिीकारदकरिाद;दद 

 (ि)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदऐसेदकमनचाररयोंदऔरदछात्रोंदकी,दजोदककसीदकारणदसेदअपिेदकोदव्दयन्थतदअिुभिदकरेंदन्शकायतोंद

कोदग्रहणदकरिा,दउिकाद‍दयायन्िणनयिदकरिादऔरदउिदन्शकायतोंदकोदिरूदकरिाद;दद 

 (र्)दन्ित्तदसन्मन्तदसेदपरामशनदकरिेदकेदपश्दचात्दपाठ्यक्रमदलेिकों,दपरामशनिाताओं,दपरीक्षकोंदऔरदअधीक्षकोंदकोदसांियेद

पाररश्रन्मकदऔरदसांियेदयात्रादभते्तदतथादअ‍दयदभते्त,दन्ियतदकरिाद;द 

 (ढ)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्लएदसामा‍दयदमुरादकादचयिदकरिादऔरदऐसीदमुरादकेदउपयोगदकीदव्दयिस्दथादकरिाद;द 

 (ण)दअपिीदशन्क्दतयोंदमेंदसेदककसीदशन्क्दतदकोदकुलपन्त,दप्रन्तकुलपन्त,दकुलसन्चि,दन्ित्तदअन्धकारीदयादन्िश्दिन्िद्यालयद

केदऐसेदअ‍यदअन्धकारी,दकमनचारीदयादप्रान्धकरणदकोदयादअपिेदद्वारादन्ियुक्दतदककसीदसन्मन्तदकोदप्रत्यायोन्जतदकरिाद; 

 (त) अध्येतािनृ्त्तयाां,दछात्रिृन्त्तयाां,दअध्ययििृन्त्तयाां,दसांन्स्दथतदकरिाद;दऔर 

 (थ)दऐसीदअ‍यदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदकरिादऔरदऐसेदअ‍यदकृत्योंदकादपालिदकरिा,दजोदइसदअन्धन्ियमदयादपररन्ियमोंद

द्वारादउसेदप्रित्तदकीदजाएांदयादउसदपरदअन्धरोन्पतदककएदजाएांद। 

 (3)दप्रब‍दधदबोर्नदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदउद्देश्दयोंदकीदपूर्तनदकेदन्लएदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदऐसीदसभीदशक्दन् तयोंदकादप्रयोगदकरेगादन्जिकेद

न्लएदअन्धन्ियम,दपररन्ियमों,दअध्दयािशेोंदऔरदन्िन्ियमोंदमेंदअ‍यथादउपब‍दधदिहींदककयादगयादहदै।दद 



 16 

 

8. प्रब‍दधदबोर्नदकेदअन्धिशेिदकेदन्लएदगणपरू्तन— 

 बोर्नदकेदअन्धिेशिोंदकेदन्लएदगणपूर्तनदप्रबांधदबोर्नदकेदछहदसिस्दयोंदसेदहोगीद। 

9. न्िद्यादपररर्िद्कीदशन्क्दतयाां— 

 अन्धन्ियम,द पररन्ियमोंदऔरदअध्दयािशेोंद केदअधीिद रहतेद हुए,द न्िद्याद पररर्िद्को,द पररन्ियमोंद केदअधीिदउसमेंद न्िन्हतदसभीद

शन्क्दतयोंदकेदअन्तररक्दत,दन्िम्दिन्लन्ितदशन्क्दतयाांदहोंगी,दअथानत्द:—द 

 (क)द न्िश्दिन्िद्यालयद कीद शैक्षन्णकद िीन्तयोंद परद साधारणद पयनिेक्षणद रििादऔरद न्शक्षणद केद तरीकों,द अिुसांधािद केद

मूल्दयाांकिदयादशैन्क्षकदस्दतरोंदमेंदसुधारदकेदबारेदमेंदन्ििशेदििेाद; 

 (ि)दसाधारणदशकै्षन्णकदअन्भरुन्चदकेदन्िर्योंदपरदस्दिप्रेरणादसेदयादयोजिादबोर्नदयादअध्दययिदन्िद्यापीिदअथिादप्रब‍दधद

बोर्नदद्वारादन्ििने्शतदककएदजािेदपरदन्िचारदकरिादऔरदउिदपरदसमुन्चतदकारनिाईदकरिाद;दऔरद 

 (ग)द पररन्ियमोंद औरद अध्दयािशेोंद सेद सांगतद ऐसेद न्िन्ियमद औरद न्ियमद बिािाद जोद न्िश्दिन्िद्यालयद केद शैक्षन्णकद

कायनकरण,दअिुशासि,दप्रिेश,दअध्दयेतािृन्त्तयोंदऔरदछात्रिृन्त्तयोंदकेदकिएदजािे,दिीसदऔरदशैक्षन्णकदअपेक्षाओंदकेदसांबांधदमेंदहोंद। 

10. योजिादबोर्न— 

 (1) योजिादबोर्नदमेंदिसदसिस्दयोंदसेदअिन्धकदसिस्दयदहोंगेद। 

 (2)दकुलपन्तदसेदन्भ‍दिदयोजिादबोर्नदकेदसभीदसिस्दयदतीिदिर्नदकीदअिन्धदकेदन्लएदपिदधारणदकरेंगेद। 

 (3)दयोजिादबोर्नदकादयहदउत्तरिान्यत्दिदहोगादककदिहदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदसमुन्चतदकायनक्रमोंदऔरदकक्रयाकलापोंदकीदपररकल्दपिाद

औरदरचिादकरेदतथादउसेदइसकेदअन्तररक्दतदप्रब‍दधदबोर्नदऔरदन्िद्यादपररर्िद्कोदककसीदअ‍यदन्िर्यदपरदजोदिहदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदउद्देश्दयोंद

कीदपूर्तनदकेदन्लएदआिश्दयकदसमझें,दसलाहदििेेदकादअन्धकारदहोगाद: 

 पर‍दतुदयकिदयोजिादबोर्नदऔरदन्िद्यादपररर्िद्केदबीचदककसीदन्िर्यदपरदमतभेिदहदैतोदिहदन्िर्यदप्रब‍दधदबोर्नदकोदन्ििने्शतदककयाद

जाएगा,दन्जसकादन्िन्िश्दचयदअन्‍दतमदहोगाद। 

 (4)दयोजिादबोर्न,दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदकायनक्रमोंदकीदयोजिादबिािेदऔरदउ‍दहेंदमािीटरदकरिेदकेदन्लएदऐसीदसन्मन्तयोंदकादगििद

करदसकेगादजोदआिश्दयकदहोंद। 

 (5)दयोजिादबोर्नदकादअन्धिेशिदऐसेदअ‍दतरालोंदपरदहोगा,दजोदिहदसमीचीिदसमझेदकक‍दतुदउसकादअन्धिेशिदएकदिर्नदमेंदकमदसेद

कमदिोदबारदअिश्दयदहोगाद। 

11. न्ित्तदसन्मन्त— 

 (1) न्ित्तदसन्मन्तदमेंदसातदसिस्दयोंदसदेअिन्धकददसिस्दयदहोंगेद। 

 (2)दकुलपन्तदसेदन्भ‍दिदन्ित्तदसन्मन्तदकेदसभीदसिस्दयदउिदतारीिोंदसेदन्जिकोदिेदसन्मन्तदकेदसिस्दयदहोतेदहैं,दतीिदिर्नदकीदअिन्धदकेद

न्लएदपिदधारणदकरेंगेद।दद 

(3)दसन्मन्तदकेदअन्धिेशिदकेदन्लएदगणपूर्तनदन्ित्तदसन्मन्तदकेदचारदसिस्दयोंदसेदहोगीद।द 

 (4)द लेिाओंदकीद परीक्षाद करिेदऔरद व्दययद कीद सांिीक्षाद करिेद केद न्लएद न्ित्तद सन्मन्तद काद अन्धिेशिद िर्नद मेंद कमद सेद कमद तीिदददददददद

बारदहोगाद। 

 (5)दश्रेणीदकेदपुिरीक्षण,दिेतिमािदबढािे,दऔरदउिदमिोंदसे,दजोदबजटदमेंदसन्म्दमन्लतदिहींदहैं,दसांबांन्धतदसभीदप्रस्दतािोंदकी,दप्रब‍दधद

बोर्नदद्वारादउिदपरदन्िचारदककएदजािेदकेदपूिनदन्ित्तदसन्मन्तदद्वारादपरीक्षादकीदजाएगीद।द 

 (6)दन्ित्तदअन्धकारीदद्वारादतैयारदककएदगएदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदिार्र्नकदलेिेदऔरदन्ित्तीयदप्राक्दकलिदन्ित्तदसन्मन्तदकेदसमक्षदन्िचारद

औरदटीका-रटप्दपणीदकेदन्लएदरिेदजाएांगेदऔरदउसकेदपश्दचात्दप्रब‍दधदबोर्नदकोदसन्मन्तदद्वारादन्ियतदकीदगईदअन्धकतमदसीमादकेदभीतरदप्रस्दतुतद

ककएदजाएांगेद।द 

 (7)दन्ित्तदसन्मन्तदिर्नदमेंदकुलदआितीदऔरदअिाितीदव्दययदकेदन्लएदसीमाएांदन्ियतदकरेगी,दजोदन्िश्दिन्िद्यालयदकीदआयदऔरदउसकेद

साधिोंदपरदआधाररतदहोगीदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादइसदप्रकारदन्ियतदकीदगईदसीमाओंदसेदअन्धकदकोईदव्दययदिहींदककयादजाएगाद।दद 

12. चयिदसन्मन्तयाां— 

 (1)दआचायों,दउपाचायों,दप्राध्दयापकोंदऔरदअ‍यदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदतथादन्िश्दिन्िद्यालयदद्वारादचलाईदजािेदिालीदसांस्दथाओंद

केदप्रधािोंदकेदपिोंदपरदन्ियुन्क्दतयोंदकेदन्लएदप्रब‍दधदबोर्नदकोदन्सिाररशदकरिेदकेदन्लएदचयिदसन्मन्तयाांदहोंगीद। 



 17 

 (2)दआचायों,दउपाचायों,दप्राध्दयापकोंदऔरदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदपिोंदपरदन्ियुन्क्दतदकरिेदकेदन्लएदप्रत्दयेकदचयिदसन्मन्तदमेंद

न्िम्दिन्लन्ितदसिस्दयदहोंगे,दअथानत्द:— 

  (क)दकुपलन्तद;द 

  (ि)दप्रन्तकुलपन्तदयादकुलपन्तदद्वारादिामन्ििने्शतदसम्दबन्‍दधतदन्िद्यापीिदकादन्ििशेकद;द 

  (ग)दकुलाध्दयक्षदद्वारादिामन्ििने्शतदव्दयन्क्दतद;दऔर 

 (घ)दतीिदन्िशेर्ज्ञ,दजोदन्िश्दिन्िद्यालयदसेदसांबांन्धतदिहींदहोंगेदऔरदजोदकुलपन्तदद्वारादऐसीदरीन्तदसे,दजोदइिदअध्दयािशेोंद

मेंदन्िन्िर्िनष्‍टदटदकीदजाए,दिामन्ििने्शतदककएदजाएांगेद। 

 (3)दचयिदसन्मन्तदकेदअन्धिेशिदकेदन्लएदगणपूर्तनदचारदसिस्योंदसेदहोगी,दन्जिमेंदकमदसेदकमदिोदन्िशेर्ज्ञदसन्म्दमन्लतदहोंगेद। 

 (4)दन्सिाररशदकरिेदमेंदचयिदसन्मन्तदद्वारादअपिाईदगईदप्रकक्रयादअध्दयािशेोंदमेंदअन्धकन्थतदकीदजाएगीद। 

 (5)दयकिदप्रब‍दधदबोर्नदचयिदसन्मन्तदद्वारादकीदगईदन्सिाररशोंदकोदस्दिीकारदकरिेदमेंदअसमथनदहैदतोदिहदऐसेदस्िीकारदिदकरिेदकेद

न्लएदअपिेदकारणोंदकोदअन्भन्लन्ितदकरेगादऔरदउसदमामलेदकोदअन्‍दतमदआिशेोंदकेदन्लएदकुलाध्दयक्षदकोदप्रस्दतुतदकरेगाद। 

13. न्ियनु्क्दतदकादन्िशेर्दढांग— 

 (1) पररन्ियमद12दमेंदककसीदबातदकेदहोतेदहुएदभी,दप्रब‍दधदबोर्नदउच्दचदशैन्क्षकदन्िन्शन्ष्‍टदटतादतथादिृन्त्तकदयोग्दयतादिालेदव्दयन्क्दतदकोद

ऐसेदन्िबांधिोंदऔरदशतोंदपरदजोदिहदिीकदसमझे,दन्िश्दिन्िद्यालयदमेंदआचायनदयादउपाचायनदकादपिदअथिादकोईदअ‍यदसमतुल्दयदशैक्षन्णकदपिद

स्दिीकारदकरिेदकेदन्लएदआमांन्त्रतदकरदसकेगादऔरदउसदव्दयन्क्दतदकोदऐसेदपिदपरदन्ियुक्दतदकरदसकेगाद। 

 (2)दप्रब‍दधदबोर्नदऐसेदन्िबांधिोंदऔरदशतोंदपर,दजोदबोर्नदद्वारा,दपररन्ियमोंदद्वारादन्िन्िर्िनष्‍टदटदरीन्तदकेदअिुसारदअिधाररतदकीदजाएां,द

अध्दयापिदकेदन्लएदयादककसीदपररयोजिादअथिादककसीदकायनदकादन्जम्मादलेिेदकेदन्लएदककसीदअ‍यदन्िश्दिन्िद्यालयदयादसांगििदमेंदकायनदकरिेद

िालेदककसीदन्शक्षकदयादककसीदअ‍दयदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकोदन्ियुक्दतदकरदसकेगाद।  

14. न्ियतदअिन्धदकेदन्लएदन्ियनु्क्दत— 

 प्रब‍दधदबोर्नदपररन्ियमोंदमेंदअन्धकन्थतदप्रकक्रयादकेदअिुसारदचुिेदगएदककसीदव्दयन्क्दतदकोदन्ियतदअिन्धदकेदन्लएदऐसेदन्िब‍दधिोंदऔरद

शतोंदपर,दजोदिहदिीकदसमझे,दन्ियुक्दतदकरदसकेगाद। 

15. मा‍यताप्राप्दतदन्शक्षक— 

 (1)दअ‍यद न्िश्दिन्िद्यालयोंदयादसांस्दथाओंदयादसांगििोंदमेंद कायनद करिेद िालेद व्दयन्क्दतयोंदकीद न्शक्षकोंद केदरूपदमेंद मा‍दयताद केद न्लएद

अहनताएांदिेदहोंगी,दजोदअध्दयािशेोंदद्वारादन्िन्हतदकीदजाएांद;द 

 (2)दन्शक्षकोंदकोदमा‍दयतादििेेदकीदरीन्त,दमा‍दयतादकीदअिन्धदऔरदमा‍दयतादिान्पसदलेिादअध्दयािशेोंदद्वारादन्िन्हतदककयादजाएगाद। 

16. सन्मन्तयाां— 

 (1)दन्िश्दिन्िद्यालयदकादकोईदप्रान्धकरणदउतिीदस्दथायीदयादन्िशेर्दसन्मन्तयाांदन्ियुक्दतदकरदसकेगादजोदिहदिीकदसमझे,दऔरदऐसीद

सन्मन्तयोंदमेंदऐसेदव्दयन्क्दतयोंदकोदन्ियुक्दतदकरदसकेगादजोदउसदप्रान्धकरणदकेदसिस्दयदिहींदहैंद। 

 (2) िण्दर्द(1)दकेदअधीिदन्ियुक्दतदकोईदसन्मन्तदककसीदऐसेदन्िर्यदमेंदकायनिाहीदकरदसकेगीदजोदउसेदप्रत्दयायोन्जतदककयादजाएदकक‍दतुद

न्ियुन्क्दतदकरिेदिालेदप्रान्धकरणदद्वारादबािदमेंदउसकीदपुन्ष्‍टदटदकीदजािीदअपेन्क्षतदहोगीद। 

17. न्िश्दिन्िद्यालयदकेदन्शक्षकोंदऔरदअ‍दयदशकै्षन्णकदकमनचाररि‍ृदिदकीदसिेादकेदन्िबांधिदऔरदशतेंदतथादआचरणदसांन्हता— 

 (1)द न्िश्दिन्िद्यालयदकेदसभीद न्शक्षकदऔरदअ‍दयदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदतत्दप्रन्तकूलदककसीदसांन्ििाद केदिदहोिेदपरदसेिाद केदऐसेद

न्िबांधिोंदऔरदशतोंदतथादआचरणदसांन्हतादद्वारादशान्सतदहोंगेदजोदपररन्ियमोंदऔरदअध्दयािशेोंदमेंदन्िन्िर्िनष्‍टदटदहैंद। 

 (2)दन्िश्दिन्िद्यालयदकादप्रत्दयेकदन्शक्षकदऔरदअ‍यदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकादसिस्दयदन्लन्ितदसांन्ििादपरदन्ियुक्दतदककयादजाएगाद

न्जसकादप्ररूपदपररन्ियमोंदमेंदन्िन्िर्िनष्‍टदटदहोगाद।द 

 (3) िण्दर्द(2)दमेंदन्िर्िनष्‍टदटदप्रत्दयेकदसांन्ििादकीदएकदप्रन्तदकुलसन्चिदकेदपासदरिीदजाएगीद। 

18. न्िश्दिन्िद्यालयदकेदअ‍दयदकमनचाररयोंदकीदसिेादकेदन्िबांधिदऔरदशतेंदतथादआचरणदसांन्हता— 

 न्िश्दिन्िद्यालयद केद न्शक्षकोंदऔरदअ‍यदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदसेद न्भ‍दिद न्िश्दिन्िद्यालयद केदसभीदकमनचारी,दतत्दप्रन्तकूलद ककसीद

सांन्ििाद केद िद होिेद परदसेिाद केद ऐसेद न्िबांधिोंदऔरदशतोंदतथादआचरणदसांन्हताद द्वारादशान्सतदहोंगे,दजोद पररन्ियमोंदऔरदअध्दयािशेोंद मेंद

न्िन्िर्िनष्‍टदटदहैंद। 

 



 18 

19. न्िश्दिन्िद्यालयदकेदकमनचाररयोंदकादहटायादजािा— 

 (1)दजहाांदन्िश्दिन्िद्यालयदकेदककसीदन्शक्षक,दशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदककसीदसिस्दयदयादअ‍यदकमनचारीदकेदन्िरुद्धदअिचारदकाद

कोईदअन्भकथिदहोदिहाांदन्शक्षकदयादशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदककसीदसिस्दयदकीदिशादमेंदकुलपन्तदऔरदकमनचारीदकीदिशादमेंदउसकोदन्ियुक्दतद

करिेदकेदन्लएदसक्षमदप्रान्धकारीद(न्जसेदइसमेंदइसकेदपश्दचात्दन्ियुन्क्दतदप्रान्धकारीदकहादगयादह)ैदन्लन्ितदआिशेदद्वारा,दऐसेदन्शक्षक,दशैक्षन्णकद

कमनचाररिृ‍दिद केद सिस्दयद यादअ‍यद कमनचारीद कोद न्िलन्म्दबतद करदसकेगादऔरद प्रबांधद बोर्नद कोद उिद पररन्स्दथन्तयोंद कीद तुर‍दतद ररपोटनद िगेा,ददद

न्जिमेंदआिशेदककयादगयादथाद। 

 (2)दकमनचाररयोंदकीदन्ियुन्क्दतदकीदसांन्ििादकेद न्िब‍धिोंदमेंदयादसेिादकेद ककसीदअ‍दयदन्िब‍दधिदऔरदशतोंदमेंद ककसीदबातदकेदहोतदेदद

हुएदभी,दन्शक्षकोंदऔरदअ‍दयदशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदसांबांधदमेंदप्रब‍दधदबोर्नदऔरदअ‍दयदकमनचाररयोंदकेदसांबांधदमेंदन्ियुन्क्दतदप्रान्धकारीदको,द

यथान्स्दथन्त,दन्शक्षकदयादशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदककसीदसिस्दयदयादअ‍दयदकमनचारीदकोदअिचारदकेदआधारदपरदहटािेदकीदशन्क्दतदहोगीद। 

 (3)द यथापूिोक्दतद केद न्सिाय,द यथान्स्दथन्त,द प्रब‍दधद बोर्नद याद न्ियुन्क्दतद प्रान्धकारीद ककसीद न्शक्षकदयादशकै्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिद केद

सिस्दयदयादअ‍दयदकमनचारीदकोदहटािेदकादतभीदहकिारदहोगादजबदउसकेदन्लएदउन्चतदकारणदहोंदऔरदउसेदतीिदमासदकीदसूचिादिदेिीदगईदहोद

यादसूचिादकेदबिलेदउसेदतीिदमासदकेदिेतिदकादसांिायदकरदकियादगयादहोद। 

 (4)द ककसीदन्शक्षक,दशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदसिस्दयदयादअ‍दयदकमनचारीदकोदिण्दर्द(2)दयादिण्दर्द(3)दकेदअधीिदतबदतकदिहींदद

हटायादजाएगादजबदतकदउसेदउसकेदबारेदमेंदकीदजािेदकेदन्लएदप्रस्दथान्पतदकारनिाईदकेदन्िरुद्धदकारणदिर्शनतदकरिेदकादयुन्क्दतयुक्दतदअिसरदिदिेद

कियादगयादहोद।द 

 (5)दककसीदन्शक्षक,दशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकेदसिस्दयदयादअ‍दयदकमनचारीदकादहटायादजािादउसदतारीिदसदेप्रभािीदहोगादन्जसकोद

हटािेदकादआिशेदककयादजातादहदै:द 

 पर‍दतुदजहाांदकोईदन्शक्षक,दशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदकादसिस्दयदयादअ‍दयदकमनचारीदउसकेदहटाएदजािेद केदसमयदन्िलांन्बतदहैदिहाांद

उसकादहटायादजािादउसदतारीिदसदेप्रभािीदहोगादन्जसकोदिहदन्िलन्म्दबतदककयादगयादथाद।द 

 (6)दइसदपररन्ियमदकेदपूिनगामीदउपब‍दधोंदमेंद ककसीदबातदकेदहोतेदहुएदभीदकोईदन्शक्षक,दशैक्षन्णकदकमनचाररिृ‍दिदयादसिस्दयदयाद

अ‍दयदकमनचारी—द 

 (क)दयकिदिहदस्दथायीदकमनचारीदहदैतो,दयथान्स्दथन्त,दप्रब‍दधदबोर्नदयादन्ियुन्क्दतदप्रान्धकारीदकोदतीिदमासदकीदन्लन्ितद

सूचिादििेेदयादउसकेदबिलेदतीिदमासदकादिेतिदििेेदकेदपश्दचात्दहीदपिदत्दयागदसकेगाद;द 

 (ि)दयकिदिहदस्दथायीदकमनचारीदिहींदहदैतो,दयथान्स्दथन्त,दप्रब‍दधदबोर्नदयादन्ियुन्क्दतदप्रान्धकारीदकोदएकदमासदकीदन्लन्ितद

सूचिादििेेदयादउसकेदबिलेदएकदमासदकादिेतिदििेेदकेदपश्दचात्दहीदपिदत्दयागदकरदसकेगाद:द 

 पर‍दतुद ऐसाद पिद त्दयागद उसद तारीिद सेद प्रभािीद होगाद न्जसको,द यथान्स्दथन्त,द प्रब‍दधद बोर्नद याद न्ियनु्क्दतद प्रान्धकारीद द्वाराद िहद

त्दयागपत्रदस्दिीकारदककयादजातादहदै।दद 

20. न्िश्दिन्िद्यालयदकेदछात्रोंदमेंदअिशुासिदबिाएदरििा— 

 (1)दन्िश्दिन्िद्यालयदकेदछात्रोंदकेदसांबांधदमेंदअिुशासिदऔरदअिुशासन्िकदकारनिाईदसम्ब‍दधीदशन्क्दतयाांदकुलपन्तदमेंदन्िन्हतदहोंगीद।द

कुलपन्तदअपिीदसभीदशन्क्दतयाांदयादउिमेंदसेदकोईदशन्क्दतयाां,दजोदिहदिीकदसमझे,दप्रत्दयायोन्जतदकरदसकेगाद। 

 (2)द अिुशासिद बिाएद रििेद औरद ऐसीद कारनिाईद करिेद कीद जोद उसेद अिुशासिद बिाएद रििेद केद न्लएद समुन्चतद प्रतीतद हो,दददददद

अपिीदशन्क्दतयोंदकीदव्दयापकतादपरदप्रन्तकूलदप्रभािदर्ालेदन्बिा,दकुलपन्तदअपिीदशन्क्दतयोंदकेदप्रयोगदमेंदआिशेदद्वारादन्ििशेदिदेसकेगादककद

ककसीदछात्रदयादकक‍दहींदछात्रोंदकोदककसीदन्िन्िर्िनष्‍टदटदअिन्धदकेदन्लएदन्िकालादयादन्िष्‍टदकान्सतदककयादजाएदऔरदन्िश्दिन्िद्यालयदअथिादककसीद

मा‍दयताप्राप्दतदसांस्दथादकेदपाठ्यक्रमदयादपाठ्यक्रमोंदकेदन्लएदप्रिेशदबताईदगईदअिन्धदतकदिदकियादजाएदयादउसेदउतिेदजुमानिेदसेदिांन्र्तदककयाद

जाएदजोदआिशेदमेंद न्िन्िर्िनष्‍टदटद हदै याद उसेद न्िश्दिन्िद्यालयदअथिाद ककसीदमा‍दयताप्राप्दतदसांस्थाद द्वारादसांचान्लतदपरीक्षादयाद परीक्षाओंदमेंद

सन्म्दमन्लतदहोिेदसदेएकदयादअन्धकदिर्ोंदकेदन्लएदन्ििर्जनतदककयादजाएदअथिादसांबांन्धतदछात्रदयादछात्रोंदकीदककसीदपरीक्षादयादपरीक्षाओंदका,द

न्जिमेंदिहदयादिेदसन्म्दमन्लतदहुआदहैदयादहुएदहैं,दपरीक्षािलदरद्ददकरदकियादजाएद।द 

 (3)द मा‍दयताप्राप्दतद सांस्दथाओंद केद प्रधािोंद कोद यहद प्रान्धकारद होगाद ककद िेद अपिी-अपिीद सांस्दथाओंद मेंद छात्रोंद परद ऐसीद सभीद

अिुशासन्िकदशन्क्दतयोंदकादप्रयोगदकरेंदजोदउसदसांस्दथादकेदउन्चतदसांचालिदकेदन्लएदआिश्दयकदहोंद। 

 

______ 


Open official source version ↗

About this act

Jurisdiction
Central
Enactment date
1985-09-02
Sections available
40

Commencement information from the source

20-09-1985

Read the sections

Schedules

Source and version

India Code, Government of India. Text fetched 24 Oct 2026. Source metadata reports last modification: 2019-11-29. Check the linked official text and subsequent notifications when applying a provision.

Share this act

The Indira Gandhi National Open University Act, 1985 — Hindi | NYAYA SIGNAL

Share the card with this clickable reading link. पढ़ें और अगली धारा देखें।

NYAYA SIGNAL · Free access · Official source references

· Saves and reading positions stay on this device.